ÊÀĐÀÁÀŐ â ÄÎÊÓÌĆÍÒÀŐ

 

 Íàśàëî | ÁÈáëèîòćêà | Ôîòî ôàêòû | Êàđòèííàÿ ăàëćđćÿ | Ńńûëêè | Ôîđóì | ÎïđîńÏîèńê â google | AZAD QARABAĞ |

New Page 1

MĂŒstĂ€qil AzĂ€rbaycanda etnik proseslĂ€r
Rasim MusabÀyov


AzĂ€rbaycan tarixĂ€n polietnik vĂ€ çox konfessiyalı (dinli) ölkĂ€ olub. İndi Ă€ksĂ€riyyĂ€t tĂ€ĆŸkil edĂ€n AzĂ€rbaycan tĂŒrklĂ€ri ilĂ€ yanaßı, burada qĂ€dim zamanlardan bĂ€ri Qafqaz vĂ€ İran etnosları, elĂ€cĂ€ dĂ€ yĂ€hudilĂ€r vĂ€ ermĂ€nilĂ€r yaßayırlar. BĂŒtĂŒn Qafqaz kimi AzĂ€rbaycan da bir neçÀ minilliklĂ€r Ă€rzindĂ€ mĂ€dĂ€niyyĂ€tlĂ€rin qovußduğu yer vĂ€ dĂŒnyanın iri dövlĂ€tlĂ€rinin bir-biri ilĂ€ rĂ€qabĂ€t apardığı meydan olub. KöçÀri tayfalar bir neçÀ dĂ€fĂ€ AzĂ€rbaycan Ă€razisinĂ€ basqınlar, köçlĂ€r vĂ€ mĂŒhacirĂ€tlĂ€r ediblĂ€r. İran, Ă€rĂ€b vĂ€ daha sonra rus imperiyalarının hökmdarları öz hakimiyyĂ€tlĂ€rini möhkĂ€mlĂ€tmĂ€k ĂŒĂ§ĂŒn köç siyasĂ€tindĂ€n fĂ€al istifadĂ€ ediblĂ€r. Sonuncu dĂ€fĂ€ XIX Ă€srdĂ€ TĂŒrkiyĂ€ vĂ€ İran Ă€razisindĂ€n ermĂ€nilĂ€rin, elĂ€cĂ€ dĂ€ on minlĂ€rlĂ€ rus kĂ€ndlisinin, alman kolonistinin, polyakların vĂ€ s. kĂŒtlĂ€vi ĆŸĂ€kildĂ€ Qafqaza kĂ¶Ă§ĂŒrĂŒlmĂ€si hĂ€yata keçirilib. Sovet dövrĂŒndĂ€ dĂ€ mĂŒhacir axını davam etmĂ€kdĂ€ idi, ancaq XX Ă€srin ikinci yarısında bu proses Ă€vvĂ€lcĂ€ sĂ€ngidi vĂ€ daha sonra isĂ€ Ă€ks prosesĂ€ çevrildi.

Sovet dövrĂŒndĂ€ “xalqların qırılmaz dostluğu” kimi rĂ€smi tĂ€bliğat arxasında ĆŸĂŒurlu surĂ€tdĂ€ ruslaßdırma siyasĂ€ti aparılırdı. Mövcud olan real milli ziddiyyĂ€tlĂ€r hamarlanır vĂ€ daha da dĂ€rinĂ€ ötĂŒrĂŒlĂŒrdĂŒ. YenidĂ€nqurmanın baßlanması ilĂ€ totalitarizm mĂ€ngĂ€nĂ€sinin zĂ€iflĂ€diyi zaman millĂ€tlĂ€rarası mĂŒnasibĂ€tlĂ€rin xarakterindĂ€ kĂ€skin dĂ€yißikliklĂ€r baß verdi. Eyni zamanda hĂ€lĂ€ keçmiß sovet dövrĂŒndĂ€ gözĂ€ çarpan bir çox demoqrafik vĂ€ miqrasiya tĂ€mayĂŒllĂ€ri yeni ĆŸĂ€raitdĂ€ iri dinamika aldı. BĂŒtĂŒn bunlar digĂ€r postsovet respublikalarında olduğu kimi AzĂ€rbaycanda da etnik mĂ€nzĂ€rĂ€ni kĂ€skin dĂ€yißdi.

Ruslar imperiya vĂ€ sovet dövrĂŒnĂŒn uzun onilliklĂ€ri Ă€rzindĂ€ AzĂ€rbaycanda sayca azĂ€rbaycanlılardan sonra ikinci yeri tutan vĂ€ imtiyazlı azlıq tĂ€ĆŸkil edĂ€n etnosdur. Ancaq keçÀn Ă€srin ortalarından baßlayaraq demoqrafik, miqrasiya vĂ€ digĂ€r sĂ€bĂ€blĂ€rdĂ€n respublikada rusların xĂŒsusi çÀkisi, elĂ€cĂ€ dĂ€ iqtisadi vĂ€ siyasi Ă€hĂ€miyyĂ€tlĂ€ri azalmağa baßladı. Ähalinin 1939-cu ildĂ€ki siyahıya alınmasına görĂ€ rusların sayı 530 min nĂ€fĂ€r (respublika Ă€halisinin ĂŒmumi sayının 16,5%-i) tĂ€ĆŸkil edĂ€rĂ€k maksimuma çatmıßdısa, 1989-cu ildĂ€ isĂ€ onların sayı 392 min nĂ€fĂ€rĂ€ (5,6%) enmißdi. Daha sonralar AzĂ€rbaycanda rusların sayının azalması prosesi daha intensiv oldu. Ähalinin 1999-cu ildĂ€ki siyahıya alınmasının göstĂ€ricilĂ€rinĂ€ görĂ€ rus Ă€halisinin sayı 2,5 dĂ€fĂ€dĂ€n dĂ€ çox azalarıq 142 min nĂ€fĂ€rĂ€, onun xĂŒsusi çÀkisi isĂ€ 1,8%-Ă€ enib. Bu gĂŒn yerli rusların Ă€ksĂ€riyyĂ€ti ölkĂ€nin paytaxtı Bakıda, elĂ€cĂ€ dĂ€ GĂ€ncĂ€, Sumqayıt, MingÀçevir vĂ€ digĂ€r iri ĆŸĂ€hĂ€rlĂ€rdĂ€ mĂ€skunlaßıb. İsmayıllı vĂ€ GĂ€dĂ€bĂ€y rayonlarında bir neçÀ iri rus kĂ€ndi qalıb.

İzafi rus Ă€halisinin imperiyanın ucqarlarına göndĂ€rildiyi XIX Ă€srdĂ€ki durumdan fĂ€rqli olaraq, Rusiyada XX Ă€srin ikinci yarısından baßlayaraq mĂŒĆŸahidĂ€ olunan dĂ€rin demoqrafik böhran immiqrasiya seli vektorunu Ă€ks sĂ€mtĂ€ yönĂ€ltdi. Rusiya orta zolağının mĂ€skunlaßmamıß geniß sahĂ€lĂ€ri XIX Ă€srdĂ€ sĂŒrgĂŒn edilmiß Ă€mĂ€ksevĂ€r vĂ€ spirtli içki içmĂ€yĂ€n dini dissidentlĂ€ri – köhnĂ€ tĂ€riqĂ€tçilĂ€ri, molokanları, duxoborları vĂ€ sairĂ€ni kĂŒtlĂ€vi ĆŸĂ€kildĂ€ köçmĂ€yĂ€ cĂ€lb edirdi. BelĂ€ ki, 70-90-cı illĂ€rdĂ€ Xaçmaz rayonunun Pavlovka vĂ€ Alekseyevka, Quba rayonunun Vladimirovka, ƞamaxı rayonunun Astraxanovka vĂ€ Hilmili kĂ€ndlĂ€ri vĂ€ s. öz rus Ă€halisini tamamilĂ€ itirdi. AzĂ€rbaycandan olan rus oğlanları, elĂ€cĂ€ dĂ€ azĂ€rbaycanlı oğlanlar da ordu xidmĂ€tini adĂ€tĂ€n respublikadan kĂ€narda keçdikdĂ€n sonra Ă€mĂ€k qĂŒvvĂ€snĂ€ ehtiyac duyan Rusiyada mĂ€skunlaßmağa ĂŒstĂŒnlĂŒk verirdilĂ€r.

Son onillikdĂ€ Ă€halinin AzĂ€rbaycandan Rusiyaya mĂŒhacirĂ€tinin gĂŒclĂ€nmĂ€si ilk növbĂ€dĂ€ elĂ€cĂ€ dĂ€ sosial-iqtisadi sĂ€bĂ€blĂ€rdĂ€n törĂ€yib. İri rus ĆŸĂ€hĂ€rlĂ€rindĂ€, xĂŒsusilĂ€ Moskva, Sankt-Peterburq, Nijni Novqorod vĂ€ Samarada hĂ€tta SSRİ dağıldıqdan sonra da iß tapmaq, yaxud sahibkarlıq fĂ€aliyyĂ€ti göstĂ€rmĂ€k asan oldu. XĂŒsusilĂ€ dĂ€ 1998-ci il böhranına qĂ€dĂ€r Rusiyada hĂ€yat sĂ€viyyĂ€si Ă€hĂ€miyyĂ€tli dĂ€rĂ€cĂ€dĂ€ yĂŒksĂ€k, iqtidar özbaßınalığı isĂ€ AzĂ€rbaycandakından az idi. SĂ€naye istehsalının dĂ€rin böhranı, elmi mĂŒĂ€ssisĂ€lĂ€rin dağılması, tĂ€hsil, sĂ€hiyyĂ€ vĂ€ sosial tĂ€minat sistemlĂ€rinin hĂ€tta digĂ€r keçmiß sovet respublikaları ilĂ€ mĂŒqayisĂ€dĂ€ acınacaqlı vĂ€ziyyĂ€ti elĂ€ bu gĂŒn dĂ€ etnik mĂ€nĆŸĂ€yindĂ€n asılı olmayaraq AzĂ€rbaycanın bir çox sakinlĂ€rini xaricdĂ€ bĂ€xtlĂ€rini sınamağa sövq edir.

Ancaq iqtisadi sĂ€bĂ€blĂ€rdĂ€n Ă€lavĂ€ Dağlıq Qarabağ mĂŒnaqiĆŸĂ€si, Bakıdakı “Qara yanvar” kimi bir sıra sosial-siyasi olaylar, ĂŒmumi qeyri-sabitlik slavyan xalqlarının mĂŒhacirĂ€tini Ă€hĂ€miyyĂ€tli dĂ€rĂ€cĂ€dĂ€ ĆŸĂ€rtlĂ€ndirib. TĂ€bii ki, mĂŒstĂ€qil AzĂ€rbaycan ĆŸĂ€raitindĂ€ rus azlığının nisbĂ€tĂ€n imtiyazlı mövqeyini itirmĂ€si, elĂ€cĂ€ dĂ€ rusların Ă€ksĂ€riyyĂ€tinin bilmĂ€diyi AzĂ€rbaycan dilinin dövlĂ€t statusunun tĂ€sdiq edilmĂ€si vĂ€ onun tĂ€tbiq dairĂ€sinin genißlĂ€ndirilmĂ€si dĂ€ burada öz rolunu oynayıb. (Bir sıra siyahıya almaların göstĂ€ricilĂ€rinĂ€ görĂ€, yerli rusların yalnız hĂ€r yeddincisi AzĂ€rbaycan dilini bilir). AzĂ€rbaycan Ă€razisindĂ€n sovet silahlı qĂŒvvĂ€lĂ€rinin iri hĂ€rbi birlĂ€ĆŸmĂ€lĂ€rinin (CĂ€nub istiqamĂ€tinin qĂ€rargahı, 4-cĂŒ Ordu, Hava HĂŒcumu ÄleyhinĂ€ Bakı dairĂ€si, XĂ€zĂ€r donanması, sĂ€rhĂ€d qoßunları vĂ€ s.) çıxarılması amilinin tĂ€sirini dĂ€ qeyd etmĂ€mĂ€k olmaz. BĂ€zi mĂ€lumatlara görĂ€, ailĂ€ ĂŒzvlĂ€ri ilĂ€ birlikdĂ€ onların ĂŒmumi sayı 70-80 min nĂ€fĂ€rĂ€ çatırdı.

SSRİ dağıldıqdan sonra rus Ă€halisi ölkĂ€nin siyasi hĂ€yatından kĂ€narda durmağa ĂŒstĂŒnlĂŒk verdi. AzĂ€rbaycanda yaßayan rusların ictimai fĂ€allığı hĂ€lĂ€ indi dĂ€ yĂŒksĂ€k deyildir. Bir neçÀ ictimai vĂ€ mĂ€dĂ€ni birlik (“Sodrujestvo”, Slavyan mĂ€dĂ€niyyĂ€t mĂ€rkĂ€zi vĂ€ s.) mövcuddur. Bunların sırasında Milli MĂ€clisin deputatı Mixail Zabelinin (o, hakim Yeni AzĂ€rbaycan Partiyasının siyahısından keçib) baĆŸĂ§Ä±lıq etdiyi rus icması daha çox nĂŒfuzludur. Ayrı-ayrı rus milliyyĂ€tli ĆŸĂ€xslĂ€rĂ€ sosial-demokratların vĂ€ kommunistlĂ€rin sıralarında rast gĂ€linir. Ancaq bu sonuncuların ölkĂ€dĂ€ki tĂ€siri cĂŒzidir. Rus Ă€halisinin maraq vĂ€ tĂ€lĂ€blĂ€ri kĂŒtlĂ€vi ĆŸĂ€kildĂ€ açıq bĂ€yan edilmir. Bunlar daha çox tövsiyĂ€ ĆŸĂ€klindĂ€ iqtidarın vĂ€ siyasi qĂŒvvĂ€lĂ€rin nĂ€zĂ€rinĂ€ çatdırılır. Bunlar MDB çÀrçivĂ€sindĂ€ AzĂ€rbaycan vĂ€ Rusiya arasında daha sıx ittifaqın yaradılması, rus dilinĂ€ AzĂ€rbaycan dili ilĂ€ eyni rĂ€smi statusun verilmĂ€si, ikili vĂ€tĂ€ndaßlığa icazĂ€ verilmĂ€si vĂ€ s. tĂ€kliflĂ€rdĂ€n ibarĂ€tdir.

BĂŒtĂŒn digĂ€r vĂ€tĂ€ndaßlar kimi ruslar da öz dini mĂ€rasimlĂ€rini azad keçirmĂ€k imkanına malikdir. ÖlkĂ€dĂ€ 10-dan çox molokan dini icması, dörd adventist icması, yeddi xristian-baptist yevangelist icması fĂ€aliyyĂ€tdĂ€dir. 90-cı illĂ€rin ortalarında Rus Pravoslav KilsĂ€sinin (RPK) MĂŒqĂ€ddĂ€s Sinodunun qĂ€rarı ilĂ€ mĂ€rkĂ€zi Bakıda olan mĂŒstĂ€qil XĂ€zĂ€r yeparxiyası bĂ€rpa edilib. RĂ€smi dairĂ€lĂ€rdĂ€ki bĂ€zi soyuqluğa baxmayaraq insani tĂ€maslar hĂ€lĂ€lik AzĂ€rbaycan ilĂ€ Rusiyanı bir-birinĂ€ yetĂ€rincĂ€ sıx bağlayır. Rus dili mĂ€iĆŸĂ€tdĂ€ hĂ€lĂ€ dĂ€ geniß istifadĂ€ olunur. ÄksĂ€r ĆŸĂ€hĂ€rlilĂ€rin vĂ€ hĂ€tta kĂ€nd sakinlĂ€rinin danıßığında AzĂ€rbaycan dilinĂ€ rus sözlĂ€rinin qatılması nadir hal deyildir. Rus dili vĂ€ rus mĂ€dĂ€niyyĂ€tinin Ă€hatĂ€ dairĂ€si vĂ€ tĂ€siri rusların respublika Ă€halisindĂ€ki xĂŒsusi çÀkisindĂ€n olduqca böyĂŒkdĂŒr. NĂ€ qĂ€dĂ€r tĂ€zadlı olsa da, bu gĂŒn ölkĂ€mizdĂ€ rus dilinin vĂ€ rus mĂ€dĂ€niyyĂ€tinin Ă€sas daßıyıcıları ruslar yox, Ă€ksĂ€riyyĂ€tini rus tĂ€hsili almıß azĂ€rbaycanlılar tĂ€ĆŸkil edĂ€n rusdilli ĆŸĂ€hĂ€r sakinlĂ€ridir. Rusiyaya vĂ€ rus mĂ€dĂ€niyyĂ€tinĂ€ olan böyĂŒk maraq hĂ€lĂ€ dĂ€ qalmaqdadır. Bakıda Rusiyanın iki: ORT vĂ€ RTR telekanalları translyasiya olunur. 10-na qĂ€dĂ€r qĂ€zet vĂ€ bir neçÀ jurnal rus dilindĂ€ nĂ€ĆŸr olunur. AzĂ€rbaycanda indiyĂ€ qĂ€dĂ€r 29 tĂ€miz rus mĂ€ktĂ€bi vĂ€ 363 mĂ€ktĂ€bdĂ€ rus bölmĂ€si vardır. Bunlarda 110 min mĂ€ktĂ€bli tĂ€hsil alır. Bundan Ă€lavĂ€, ali mĂ€ktĂ€blĂ€rin hamısında vĂ€ texnikumların Ă€ksĂ€riyyĂ€tindĂ€ tĂ€dris hĂ€r iki dildĂ€ aparılır vĂ€ bĂŒtĂŒn tĂ€lĂ€bĂ€lĂ€rin tĂ€qribĂ€n dörddĂ€ biri rus bölmĂ€sindĂ€ oxuyur.

Rus dram teatrı çoxlu tamaßaçı cĂ€lb edĂ€rĂ€k böyĂŒk uğurla fĂ€aliyyĂ€tdĂ€dir. ÖlkĂ€lĂ€rimiz arasındakı mĂ€dĂ€ni Ă€laqĂ€lĂ€r gözÀçarpan dĂ€rĂ€cĂ€dĂ€ azalsa da, Ă€n çÀtin zamanlarda belĂ€ kĂ€silmĂ€yib. ArtistlĂ€r qastrollara gedir, hĂ€r iki ölkĂ€ ĂŒĂ§ĂŒn Ă€lamĂ€tdar olan gĂŒnlĂ€r tĂ€mtĂ€raqla keçirilir, hĂ€r iki xalqın Ă€dĂ€biyyat vĂ€ incĂ€sĂ€nĂ€tindĂ€ dĂ€rin iz buraxan ĆŸĂ€xslĂ€rin yubileylĂ€ri qeyd edilir. AzĂ€rbaycandakı belĂ€ vĂ€ziyyĂ€t ruslar ĂŒĂ§ĂŒn yalnız Baltik ölkĂ€lĂ€ri ilĂ€ mĂŒqayisĂ€dĂ€ deyil, hĂ€m dĂ€ qonßu GĂŒrcĂŒstan, ErmĂ€nistan vĂ€ TĂŒrkmĂ€nistandakına nisbĂ€tĂ€n daha Ă€lverißlidir.

ErmĂ€nistanın rus silahları ilĂ€ tĂ€chiz olunması vĂ€ Qarabağ separatizminĂ€ Rusiyanın hĂ€rbi vĂ€ siyasi qurumlarının xĂ€lvĂ€ti, ancaq ĆŸĂŒbhĂ€siz yardım etmĂ€si, sözsĂŒz ki, yerli rusların sosial ovqatına mĂ€nfi tĂ€sir göstĂ€rir. Rusiya hĂŒquq-mĂŒhafizĂ€ orqanları Ă€mĂ€kdaßlarının yurddaßlarımızla alçaldıcı, bĂ€zĂ€n isĂ€ qĂ€ddar rĂ€ftarı rus-AzĂ€rbaycan mĂŒnasibĂ€tlĂ€rinĂ€ yaxınlıq gĂ€tirmir. AzĂ€rbaycanla olan nĂ€qliyyat Ă€laqĂ€lĂ€rinin Rusiya hökumĂ€ti tĂ€rĂ€findĂ€n 1995-ci ildĂ€ blokadaya alınması (Çeçenistanda hĂ€rbi Ă€mĂ€liyyatların aparılması bĂ€hanĂ€siylĂ€) ikitĂ€rĂ€fli ticarĂ€tin hĂ€cminĂ€ dağıdıcı tĂ€sir göstĂ€rdi vĂ€ o, 1990-cı illĂ€ mĂŒqayisĂ€dĂ€ 15-20 dĂ€fĂ€ azaldı. AzĂ€rbaycanda aparılan ictimai rĂ€y sorğuları göstĂ€rir ki, Ă€halinin çox cĂŒzi hissĂ€si Rusiyaya mĂŒsbĂ€t mĂŒnasibĂ€t bĂ€slĂ€yir. ƞimal qonßumuzun reytinqi nĂ€inki TĂŒrkiyĂ€, ABƞ, hĂ€tta GĂŒrcĂŒstan, İsrail vĂ€ Ukraynanın reytinqindĂ€n aßağıdır.

BĂŒtĂŒn dĂŒnyada amerikalılara, almanlara, yaxud yaponlara vĂ€ s. çox vaxt qĂ€rĂ€zli mĂŒnasibĂ€t bĂ€slĂ€nildiyi halda, uyğun olaraq ABƞ, Almaniya vĂ€ Yaponiyaya hörmĂ€tlĂ€ yanaßırlır, azĂ€rbaycanlıların Rusiyaya vĂ€ ruslara mĂŒnasibĂ€ti bunun Ă€ksinĂ€dir. Rusiya bir fövqĂ€ldövlĂ€t tĂ€kĂ€bbĂŒrlĂŒ ölkĂ€ kimi ehtiyat doğurursa da respublikadakı ruslara yetĂ€rincĂ€ dost mĂŒnasibĂ€t bĂ€slĂ€nilir. SĂ€ciyyĂ€vidir ki, kriminal mĂ€lumatlarda azĂ€rbaycanlılarla yerli ruslar arasında mĂŒnaqiĆŸĂ€ faktlarına, demĂ€k olar, rast gĂ€linmir.

ÄgĂ€r Rusiya imperiyası vĂ€ sovet dövrĂŒndĂ€ slavyan xalqlarının AzĂ€rbaycanda yaßayan nĂŒmayĂ€ndĂ€lĂ€ri özlĂ€rini ruslarla eynilĂ€ĆŸdirirdilĂ€rsĂ€, Ă€halinin 1989-cu ildĂ€ aparılan siyahıya alınması zamanı isĂ€ bu qrupda özĂŒnĂŒ “ukraynalı” adlandıranların artması mĂŒĆŸahidĂ€ olunur. Respublikada rusların miqdarının mĂŒtlĂ€q vĂ€ nisbi azalması fonunda ukraynalıların miqdarının 20 faizdĂ€n çox artması mĂŒĆŸahidĂ€ olunur. BelĂ€liklĂ€, Ă€vvĂ€llĂ€r özlĂ€rini rus hesab edĂ€n vĂ€ daha çox Ukrayna yox, rus mĂ€dĂ€niyyĂ€tinin daßıyıcıları olan, ancaq Ukrayna köklĂŒ insanlar özĂŒnĂŒ “ukraynalı” adlandırmağa baßlamıßlar. Bu, mĂŒĂ€yyĂ€n siyasi mĂ€na daßıyır.

MĂ€sĂ€lĂ€n, sovet silahlı qĂŒvvĂ€lĂ€rinin AzĂ€rbaycan Ă€razisindĂ€ yerlĂ€ĆŸĂ€n hissĂ€lĂ€rindĂ€ xidmĂ€t edĂ€n rus zabitlĂ€rinin Ă€ksĂ€riyyĂ€tinin ölkĂ€dĂ€n getdiyi halda, bir çox ukraynalı zabit ölkĂ€dĂ€ qalmağa ĂŒstĂŒnlĂŒk verib vĂ€ AzĂ€rbaycan Milli Ordusunun formalaßmasına yardım edib. Onlardan biri olan general Timoßenko Milli MĂ€clisin deputatı seçilib. AzĂ€rbaycan-Ukrayna mĂŒnasibĂ€tlĂ€rinin dostluq xarakteri, hĂ€r iki dövlĂ€tin GUÖAM çÀrçivĂ€sindĂ€ sıx qarßılıqlı Ă€laqĂ€lĂ€ri Ukraynada yaßayan bir neçÀ yĂŒz min azĂ€rbaycanlı vĂ€ Bakıda yaßayan bir neçÀ on min ukraynalı ĂŒĂ§ĂŒn daha Ă€lverißli ĆŸĂ€rait yaradır. Ähalinin 1999-cu il siyahıya alınması göstĂ€rdi ki, ruslardan fĂ€rqli olaraq ukraynalıların AzĂ€rbaycandan gedĂ€n hissĂ€si (ĂŒmumĂ€n 29 min nĂ€fĂ€r, yaxud 0,4%) cĂŒzidir. Belorusların miqdarı çox azdır vĂ€ onlar hĂ€lĂ€ dĂ€ rus kĂŒtlĂ€sindĂ€n ayrılmamağa ĂŒstĂŒnlĂŒk verirlĂ€r.

MĂ€lum Qarabağ hadisĂ€lĂ€ri baßlanana qĂ€dĂ€r AzĂ€rbaycanda ermĂ€nilĂ€r ruslarla yanaßı Ă€n iri etnik azlıqlardan biriydi. ƞimali AzĂ€rbaycan Ă€razisindĂ€ ermĂ€nilĂ€rin ayrı-ayrı qrupları çoxdan mĂ€skunlaßdığına baxmayaraq, onların buraya Ă€sas köçlĂ€ri XIX Ă€srin Ă€vvĂ€lindĂ€ki Rusiya-İran vĂ€ Rusiya-TĂŒrkiyĂ€ mĂŒharibĂ€lĂ€rindĂ€n sonra baßlanıb. Bu zaman CĂ€nubi Qafqazda, o cĂŒmlĂ€dĂ€n Qarabağda 200 min ermĂ€ni yerlĂ€ĆŸdirilib. TĂŒrkiyĂ€ vĂ€ İran sĂ€rhĂ€dlĂ€rinĂ€ yaxın torpaqlarda xristian xalqlarının xĂŒsusi çÀkisini artırmağa çalıßan çar hökumĂ€ti vĂ€ daha sonra sovet hökumĂ€ti ermĂ€nilĂ€rin köçmĂ€sini sonralar da dĂ€stĂ€klĂ€yiblĂ€r.

70-ci illĂ€rdĂ€n baßlayaraq respublikada Ă€halinin ĂŒmumi tĂ€rkibindĂ€ ermĂ€nilĂ€rin xĂŒsusi çÀkisinin 12%-dĂ€n 8%-Ă€ azalması tĂ€mayĂŒlĂŒ (Ă€sasĂ€n rusların miqdarının azaldığı sĂ€bĂ€blĂ€rĂ€ görĂ€) mĂŒĆŸahidĂ€ olunur. Ancaq onların miqdarının mĂŒtlĂ€q qiymĂ€ti sabit qalaraq yarım milyon nĂ€fĂ€r tĂ€ĆŸkil edirdi. DQMV-dĂ€ mĂŒnaqiĆŸĂ€ baßlandıqdan vĂ€ azĂ€rbaycanlılar ErmĂ€nistandan tam qovulduqdan sonra hökumĂ€t Sumqayıt, Bakı, GĂ€ncĂ€ vĂ€ digĂ€r ĆŸĂ€hĂ€r vĂ€ rayonlarda ermĂ€ni Ă€halisinin talan edilmĂ€sinin qarßısını ala bilmĂ€di vĂ€ nĂ€ticĂ€dĂ€ ermĂ€nilĂ€rin Ă€ksĂ€r hissĂ€si AzĂ€rbaycanı tĂ€rk etmĂ€yĂ€ mĂ€cbur oldu. Ähalinin 1999-cu ildĂ€ki siyahıya alınmasına görĂ€, respublikada onların miqdarı 120 min tĂ€ĆŸkil edir. ErmĂ€nilĂ€r Ă€sasĂ€n Dağlıq Qarabağda cĂ€mlĂ€ĆŸiblĂ€r vĂ€ Bakıda, respublikanın digĂ€r ĆŸĂ€hĂ€r vĂ€ rayonlarında isĂ€ qarıßıq ailĂ€lĂ€rin tĂ€rkibindĂ€ qalıblar.

Dağlıq Qarabağ mĂŒnaqiĆŸĂ€sinin AzĂ€rbaycan-ermĂ€ni mĂŒnasibĂ€tlĂ€rinĂ€ vurduğu böyĂŒk zĂ€rĂ€r artıq baß vermiß faktdır. Qanlı toqqußmalar vĂ€ mĂŒharibĂ€ hĂ€r iki tĂ€rĂ€fdĂ€n on minlĂ€rlĂ€ insanın mĂ€hv vĂ€ ßikĂ€st olmasına, iri dağıntılara vĂ€ iqtisadi itkilĂ€rĂ€ sĂ€bĂ€b olub. Buna baxmayaraq, bu iki xalqın bir-birinĂ€ nifrĂ€tini ßißirtmĂ€k lazım deyildir. MinlĂ€rlĂ€ qarıßıq azĂ€rbaycanlı-ermĂ€ni ailĂ€si mövcuddur. Etnik mĂŒnaqiĆŸĂ€lĂ€r sĂ€bĂ€bindĂ€n mĂ€skĂ€nlĂ€rini tĂ€rk edib Rusiya, Ukrayna, yaxud Baltik ölkĂ€lĂ€rinĂ€ köçÀn bir çox azĂ€rbaycanlılar vĂ€ ermĂ€nilĂ€r bir-birinĂ€ kinli vĂ€ qĂ€rĂ€zli mĂŒnasibĂ€t bĂ€slĂ€mirlĂ€r, Ă€ksinĂ€, mĂŒĆŸtĂ€rĂ€k bizneslĂ€ mĂ€ĆŸÄŸul olur vĂ€ Ă€laqĂ€lĂ€rini qırmırlar. SĂ€kkiz illik atĂ€ĆŸkĂ€s rejimi ĆŸĂ€raitindĂ€ Ă€sirlĂ€rin dĂ€yißdirilmĂ€si, ictimai tĂ€ĆŸkilatlar xĂ€tti ilĂ€ Ă€laqĂ€lĂ€rin yaradılması, jurnalistlĂ€rin sĂ€fĂ€r etmĂ€si belĂ€ gĂŒman etmĂ€yĂ€ Ă€sas verir ki, azĂ€rbaycanlılar ilĂ€ ermĂ€nilĂ€r arasında barıßıq realdır vĂ€ vahid bir dövlĂ€t çÀrçivĂ€sindĂ€ yanaßı yaßamaları isĂ€ mĂŒmkĂŒndĂŒr.

XĂŒsusilĂ€ dĂ€ udilĂ€rin vĂ€ziyyĂ€ti mĂŒsĂ€lman azĂ€rbaycanlılarla xristian ermĂ€nilĂ€r arasında heç bir “genetik” Ă€davĂ€tin olmamasına sĂŒbutdur. Ähalinin 1999-cu ildĂ€ki siyahıya alınmasına görĂ€, AzĂ€rbaycanda bu kiçik xalqın 4,1 min nĂŒmayĂ€ndĂ€si var vĂ€ onların böyĂŒk hissĂ€si QĂ€bĂ€lĂ€ rayonunun Nic kĂ€ndindĂ€ cĂ€mlĂ€ĆŸib. Qalanları Oğuz rayonunun mĂ€rkĂ€zindĂ€ mĂ€skunlaßıb. UdilĂ€rin dili lĂ€zgi dilinĂ€ yaxındır. UdilĂ€rin (özlĂ€rini uti adlandırırlar) kökĂŒ qĂ€dim alban tayfası utilĂ€rĂ€ gedib çıxır vĂ€ bu da onların avtoxtonluğuna (yerli Ă€hali olmasına) sĂŒbutdur. UdilĂ€r xristiandır vĂ€ ermĂ€ni-qriqorian tĂ€riqĂ€tinĂ€ etiqad edirlĂ€r. Bu isĂ€ onların bir çox ad vĂ€ soyadlarının ermĂ€nilĂ€ĆŸdirilmĂ€sinĂ€ gĂ€tirib çıxarıb. Ancaq hĂ€tta AzĂ€rbaycan-ermĂ€ni silahlı qarßıdurmasının Ă€n kĂ€skin dövrĂŒndĂ€ dĂ€ hökumĂ€t vĂ€ ictimaiyyĂ€t udilĂ€ri tĂ€hqir vĂ€ tĂ€zyiqlĂ€rdĂ€n qoruya biliblĂ€r. Respublikada mövcud olan iqtisadi böhran ĆŸĂ€raitinĂ€ baxmayaraq udi mĂ€dĂ€niyyĂ€tinin orijinallığının qorunub saxlanmasına yönĂ€lmiß sĂ€ylĂ€r göstĂ€rilir. Udi dili dĂ€rsliklĂ€ri hazırlanıb. AzĂ€rbaycan vĂ€ dĂŒnya klassiklĂ€rinin Ă€sĂ€rlĂ€rinin udi dilinĂ€ tĂ€rcĂŒmĂ€si ĂŒzrĂ€ böyĂŒk ißlĂ€r aparılıb. Udi milli-mĂ€dĂ€ni mĂ€rkĂ€zi fĂ€aliyyĂ€t göstĂ€rir. Udi dini icması Rostovdakı (Don) ƞimali Qafqaz ermĂ€ni yeparxiyası ilĂ€ Ă€laqĂ€ saxlayır.

AzĂ€rbaycanın ßimal-ĆŸĂ€rqindĂ€ dağıstandilli etnosların böyĂŒk qrupu mĂ€skunlaßıb: lĂ€zgilĂ€r, avarlar, saxurlar, xınalıqlılar, buduqlar, qrızlar. Onların bir çoxu Bakı vĂ€ ölkĂ€nin digĂ€r ĆŸĂ€hĂ€rlĂ€rindĂ€ yaßayır. LĂ€zgilĂ€r, avarlar vĂ€ saxurlar, elĂ€cĂ€ dĂ€ ölkĂ€nin ßimalında onlarla yanaßı yaßayan azĂ€rbaycanlılar da islamın sĂŒnni qoluna mĂ€nsubdurlar. Din birliyi, mĂ€dĂ€niyyĂ€t vĂ€ mĂ€nĆŸĂ€ yaxınlığı adı çÀkilĂ€n etnosların azĂ€rbaycan mĂŒhitinĂ€ yĂŒksĂ€k dĂ€rĂ€cĂ€dĂ€ qovußması ĂŒĂ§ĂŒn zĂ€min yaradıb. Dağıstan xalqlarının taleyi tarixĂ€n AzĂ€rbaycan tĂŒrklĂ€ri ilĂ€ sıx bağlıdır. DeyilmĂ€lidir ki, mĂ€hz AzĂ€rbaycan dili uzun mĂŒddĂ€t çoxmillĂ€tli Dağıstanda millĂ€tlĂ€rarası dil olub. Dağıstandilli etnosların Ă€ksĂ€r nĂŒmayĂ€ndĂ€lĂ€ri AzĂ€rbaycan dövlĂ€tini doğma sayır vĂ€ AzĂ€rbaycan dilindĂ€ sĂ€rbĂ€st danıßır. AzĂ€rbaycanlılarla qarıßıq nikahlar geniß yayılıb. Dağıstan xalqlarının bir çox nĂŒmayĂ€ndĂ€lĂ€ri 1918-1920-ci illĂ€rdĂ€ AzĂ€rbaycanın mĂŒstĂ€qilliyi uğrundakı mĂŒbarizĂ€dĂ€ mĂŒhĂŒm rol oynayıblar, elĂ€cĂ€ dĂ€ 1989-1991-ci illĂ€rdĂ€ki milli-azadlıq hĂ€rĂ€katında fĂ€al ißtirak ediblĂ€r. Onlar AzĂ€rbaycan Ă€dĂ€biyyatı vĂ€ incĂ€sĂ€nĂ€tindĂ€, elm vĂ€ tĂ€hsilindĂ€ parlaq iz qoyublar.

LĂ€zgilĂ€r AzĂ€rbaycanda yaßayan dağıstandilli etnoslardan Ă€n irisidir. BĂŒtĂŒn keçÀn Ă€sr Ă€rzindĂ€ onların miqdarı artıb vĂ€ Ă€halinin 1999-cu ildĂ€ki siyahıya alınmasının nĂ€ticĂ€lĂ€rinĂ€ görĂ€, 178 min nĂ€fĂ€r, yaxud respublika Ă€halisinin 2,2 faizini tĂ€ĆŸkil edib. LĂ€zgilĂ€rin xĂŒsusi çÀkisinin bir qĂ€dĂ€r azalması ilĂ€ yanaßı onların mĂŒtlĂ€q miqdarı artıb. DemĂ€li, assimilyasiya proseslĂ€rinin getmĂ€sinĂ€ baxmayaraq, onlar o qĂ€dĂ€r dĂ€ intensiv olmayıb. İndiki zamanda lĂ€zgilĂ€r ölkĂ€dĂ€ azĂ€rbaycanlılardan sonra sayca ikinci etnosdurlar. Ähalisinin 80 faizini lĂ€zgilĂ€r tĂ€ĆŸkil edĂ€n Qusar rayonundan baßqa, lĂ€zgilĂ€r Xaçmazda, Qubada, QĂ€bĂ€lĂ€dĂ€ vĂ€ AzĂ€rbaycanın digĂ€r rayonlarında mĂ€skunlaßıblar.

SSRİ-nin dağılması vĂ€ AzĂ€rbaycanın mĂŒstĂ€qilliyinin bĂ€rpası nĂ€ticĂ€sindĂ€ hĂ€m lĂ€zgilĂ€r, hĂ€m dĂ€ DĂ€rbĂ€nd vĂ€ onun Ă€traf rayonlarında yaßayan azĂ€rbaycanlılar ayrılmıß vĂ€ziyyĂ€tĂ€ dĂŒĆŸdĂŒlĂ€r. Bununla bağlı çÀtinliklĂ€ri anlayan hĂ€r iki dövlĂ€tin hökumĂ€ti yerli sakinlĂ€r ĂŒĂ§ĂŒn sĂ€rhĂ€din asan keçilmĂ€si rejimini tĂ€tbiq etdi, elĂ€cĂ€ dĂ€ lĂ€zgi Ă€halisinin iqtisadi vĂ€ mĂ€dĂ€ni tĂ€lĂ€blĂ€rinin gerçÀklĂ€ĆŸdirilmĂ€si ĂŒzrĂ€ bir sıra qĂ€rarları qĂ€bul etdi. Eyni zamanda Rusiyanın bĂ€zi hökumĂ€t dairĂ€lĂ€rindĂ€ lĂ€zgi Ă€halisinin yaranmıß çÀtinliklĂ€rlĂ€ bağlı narazılığını separatçı, anti-AzĂ€rbaycan meyllĂ€rini qızıßdırmaq ĂŒĂ§ĂŒn vĂ€ bundan AzĂ€rbaycana tĂ€zyiq vasitĂ€si kimi istifadĂ€ etmĂ€k hĂ€vĂ€si oyandı. “Sadval” lĂ€zgi millĂ€tçi qurumu Rusiya Federasiyasının ÄdliyyĂ€ NazirliyindĂ€ beynĂ€lxalq tĂ€ĆŸkilat kimi qeydiyyata alındı. Onun fĂ€al ĂŒzvlĂ€ri AzĂ€rbaycan sĂ€rhĂ€dlĂ€rindĂ€ tezliklĂ€ öz hĂ€rbi dĂ€stĂ€lĂ€rini yaratdılar, Qusar vĂ€ Xaçmaz sĂ€rhĂ€d rayonlarında mĂŒnaqiĆŸĂ€lĂ€rin törĂ€dilmĂ€si ĂŒĂ§ĂŒn emissarların göndĂ€rilmĂ€si baßlandı. TĂ€bii ki, AzĂ€rbaycan-ermĂ€ni kĂ€skin qarßıdurması ĆŸĂ€raitindĂ€ ErmĂ€nistanın xĂŒsusi xidmĂ€t orqanları da lĂ€zgi silahlılarından istifadĂ€ etmĂ€yĂ€ çalıßdı. HĂ€tta tĂ€xribat aktları tĂ€ĆŸkil edilirdi. Ancaq ĂŒmumiyyĂ€tlĂ€, AzĂ€rbaycan-lĂ€zgi qarßıdurması ĂŒzrĂ€ fitnĂ€lĂ€r sĂ€mĂ€rĂ€ vermĂ€di. YĂ€qin ki, polietnik Ă€haliyĂ€ vĂ€ çoxsaylı daxili ziddiyyĂ€tlĂ€rĂ€ malik olan Dağıstan Respublikasının sabitliyi ĂŒĂ§ĂŒn lĂ€zgi separatçılığının tĂ€hlĂŒkĂ€li olduğunun Rusiya hakimiyyĂ€t qurumları tĂ€rĂ€findĂ€n dĂ€rk edilmĂ€si burada öz rolunu oynayıb. Çeçenistanda hĂ€rbi Ă€mĂ€liyyatlar baßlandıqdan sonra Rusiya hökumĂ€tinin “Sadval”ın fĂ€aliyyĂ€tinĂ€ olan mĂŒnasibĂ€ti daha soyuq oldu. BirlikdĂ€ edilĂ€n sĂ€ylĂ€r nĂ€ticĂ€sindĂ€ Samurun hĂ€r iki sahili boyunca vĂ€ziyyĂ€t sakitlĂ€ĆŸdi vĂ€ indiki zamanda hadisĂ€lĂ€rin nĂ€zarĂ€tsiz baß vermĂ€si tĂ€hlĂŒkĂ€si yoxdur.

AzĂ€rbaycanlıların vĂ€ lĂ€zgilĂ€rin din ĂŒmumiliyi vĂ€ çoxĂ€srlik qonßuluq Ă€nĂ€nĂ€lĂ€ri etnoslararası mĂŒnasibĂ€tlĂ€rin sabitlĂ€ĆŸdiricisi rolunda çıxıß edir. Ähalinin 1989-cu il siyahıya alınmasının nĂ€ticĂ€lĂ€rinĂ€ görĂ€, yerli lĂ€zgilĂ€rin 47,5 faizi AzĂ€rbaycan dilini sĂ€rbĂ€st danıßdıqları ikinci dil kimi göstĂ€riblĂ€r. AzĂ€rbaycan DövlĂ€t Statistika KomitĂ€sinin 1991-ci ildĂ€ apardığı tĂ€dqiqata görĂ€, lĂ€zgilĂ€rin tĂ€qribĂ€n beßdĂ€ bir hissĂ€si (19,2%) qarıßıq nikahdadır vĂ€ bu, ölkĂ€ ĂŒzrĂ€ Ă€n yĂŒksĂ€k göstĂ€ricidir. LĂ€zgi dili vĂ€ mĂ€dĂ€niyyĂ€tinĂ€ yardım ĂŒĂ§ĂŒn görĂŒlĂ€n tĂ€dbirlĂ€r mĂŒsbĂ€t nĂ€ticĂ€ verir. Bu gĂŒn AzĂ€rbaycanda lĂ€zgi dilindĂ€ ibtidai mĂ€ktĂ€blĂ€rdĂ€ tĂ€dris aparılır, qĂ€zet nĂ€ĆŸr edilir, radio verilißlĂ€r buraxılır. “Samur” lĂ€zgi milli-mĂ€dĂ€ni mĂ€rkĂ€zi artıq bir çox illĂ€rdir uğurla fĂ€aliyyĂ€t göstĂ€rir. 1998-ci ildĂ€ Qusarda LĂ€zgi DövlĂ€t Teatrı açılıb.

Hal-hazırda Qusar vĂ€ Ağdaß rayonlarının yerli idarĂ€etmĂ€ orqanlarının rĂ€hbĂ€rlĂ€ri milliyyĂ€tcĂ€ lĂ€zgi olan ĆŸĂ€xslĂ€rdir. LĂ€zgi qadın Asya Manafova “Yeni AzĂ€rbaycan” iqtidar partiyasının siyahısı ilĂ€ parlamentĂ€ seçilib. O, Milli MĂ€clisin tĂ€bii ehtiyatlar vĂ€ ekologiya komitĂ€sinĂ€ rĂ€hbĂ€rlik edir. Qusar Ă€razi dairĂ€sindĂ€n ikinci lĂ€zgi deputat parlamentĂ€ seçilib. LĂ€zgilĂ€r bĂŒtĂŒn nĂŒfuzlu partiyalarda tĂ€msil olunublar, ancaq burada onların fĂ€allığı azĂ€rbaycanlıların fĂ€allığından xeyli aßağıdır.

Avarlar AzĂ€rbaycanda çoxsaylı etnik icmadır. Ähalinin 1999-cu ildĂ€ki siyahıya alınmasına görĂ€, onların miqdarı 15% artıb vĂ€ 50,9 min nĂ€fĂ€r, yaxud ölkĂ€ Ă€halisinin 0,6%-ni tĂ€ĆŸkil edib. Onlar Ă€sasĂ€n BalakĂ€n vĂ€ Zaqatala rayonlarında mĂ€skunlaßıblar. Burada iri vĂ€ zĂ€ngin tarixĂ€ malik avar kĂ€ndlĂ€ri: Car, Siliban, Masex vĂ€ s. yerlĂ€ĆŸir.

AzĂ€rbaycan-avar mĂŒnasibĂ€tlĂ€ri bĂŒtĂŒn sovet dövrĂŒndĂ€ vĂ€ mĂŒstĂ€qillik Ă€ldĂ€ edildikdĂ€n sonrakı dövrdĂ€ qarßıdurma vĂ€ toqqußmalarla pozulmayıb. Avarlarda azĂ€rbaycandillilik vĂ€ AzĂ€rbaycan mĂ€dĂ€niyyĂ€tinĂ€ inteqrasiya çox yĂŒksĂ€k sĂ€viyyĂ€yĂ€ çatıb. Bakı, GĂ€ncĂ€ vĂ€ respublikanın digĂ€r ĆŸĂ€hĂ€rlĂ€rindĂ€ yaßayan avarlar vĂ€ azĂ€rbaycanlılar arasında fĂ€rq tapmaq olduqca çÀtindir. 90-cı illĂ€rin Ă€vvĂ€llĂ€rindĂ€ avar millĂ€tçiliyinin bir qĂ€dĂ€r yĂŒksĂ€lißi mĂŒĆŸahidĂ€ olunurdu. 1993-cĂŒ ildĂ€ hakimiyyĂ€tsizlik vĂ€ ElçibĂ€yin HeydĂ€r ÄliyevlĂ€ Ă€vĂ€z olunduğu dövrdĂ€ BalakĂ€n rayonunda hĂ€tta silahlı dĂ€stĂ€lĂ€r yaradılmıßdı, yerli icra hakimiyyĂ€tinĂ€ tĂ€zyiqlĂ€r göstĂ€rilirdi. Ancaq vĂ€ziyyĂ€t toqqußmaya qĂ€dĂ€r çatmadı, dĂ€stĂ€lĂ€r buraxıldı vĂ€ silahlar tĂ€hvil verildi.

ÜmumiyyĂ€tlĂ€, o dövrdĂ€ avar millĂ€tçiliyi lĂ€zgi millĂ€tçiliyindĂ€n zĂ€if idi. Avar icmasının yerli rĂ€hbĂ€rlĂ€ri iqtisadi sĂ€ciyyĂ€li vĂ€ yerli icra hakimiyyĂ€tindĂ€ avarların tĂ€msilçiliyinĂ€ aid mĂ€sĂ€lĂ€lĂ€r ĂŒzrĂ€ Bakı ilĂ€ dinc, sakit danıßıqlara ĂŒstĂŒnlĂŒk verdilĂ€r. BalakĂ€n vĂ€ Zaqatala rayonlarında yerlĂ€ĆŸĂ€n ĂŒmumtĂ€hsil mĂ€ktĂ€blĂ€rinin aßağı siniflĂ€rindĂ€ bir neçÀ ildir ki avar dili tĂ€dris olunur. AzĂ€rbaycan parlamentindĂ€ avar icması öz deputatı ilĂ€ tĂ€msil olunur. 2001-2002-ci illĂ€rdĂ€ respublikanın ßimalında millĂ€tçi-kriminal dĂ€stĂ€lĂ€rin silahlı fitnĂ€lĂ€r törĂ€tmĂ€k vĂ€ qeyri-sabit vĂ€ziyyĂ€t yaratmaq cĂ€hdlĂ€rinin qarßısı AzĂ€rbaycan hökumĂ€ti tĂ€rĂ€findĂ€n qĂ€ti surĂ€tdĂ€ alındı vĂ€ yerli avar Ă€halisindĂ€n dĂ€stĂ€k ala bilmĂ€di.

1999-cu il siyahıya almasının göstĂ€ricilĂ€rinĂ€ görĂ€, dağıstandilli digĂ€r etnosların da miqdarı artmaqdadır, ancaq Ă€halinin tĂ€rkibindĂ€ onların xĂŒsusi çÀkisi dĂ€yißilmĂ€z qalmaqdadır. 15,9 min, yaxud 0,2% saxur vardır. Xınalıqlılar, buduqlar vĂ€ qrızların miqdarı bundan da azdır. Onlar eyniadlı dağ kĂ€ndlĂ€rinin sakinlĂ€ridir. Bu kĂ€ndlĂ€r (xĂŒsusilĂ€ dĂ€ Xınalıq) Qafqazın Ă€n yĂŒksĂ€k vĂ€ Ă€lçatmaz zirvĂ€lĂ€rindĂ€ yerlĂ€ĆŸĂ€n kĂ€ndlĂ€r sayılır. Bunların özlĂ€ri vĂ€ AzĂ€rbaycanın digĂ€r rayonları arasında Ă€laqĂ€lĂ€r Ă€sasĂ€n yay vaxtında hĂ€yata keçirilir.

ƞahdağlılar ilĂ€ azĂ€rbaycanlılar arasındakı etno-mĂ€dĂ€ni Ă€laqĂ€lĂ€rin qĂ€dim tarixi vardır. Xınalıqlılar, qrızlar vĂ€ buduqlar AzĂ€rbaycan mĂ€ktĂ€blĂ€rindĂ€ tĂ€hsil alırlar vĂ€ AzĂ€rbaycan dilindĂ€n fĂ€al istifadĂ€ edirlĂ€r. Yeni dövrdĂ€ ßahdağ qrupunun mĂ€iĆŸĂ€tindĂ€, tĂ€sĂ€rrĂŒfatçılığında, mĂ€dĂ€niyyĂ€tindĂ€ AzĂ€rbaycan Ă€nĂ€nĂ€lĂ€rinin ĂŒstĂŒn tĂ€siri nĂ€zĂ€rĂ€ çarpır.

Talıßlar qĂ€dim zamanlardan AzĂ€rbaycanda mĂ€skunlaßan irandilli etnoslar arasında sayca Ă€n irisidir. Onlar AzĂ€rbaycanın cĂ€nub-ĆŸĂ€rqindĂ€, Ă€sasĂ€n LĂ€nkĂ€ran, Astara vĂ€ qismĂ€n Masallı, Lerik rayonlarında mĂ€skunlaßıblar. İndi Bakı vĂ€ Sumqayıtda da onların çoxları mĂ€skunlaßıb. 1926-cı ildĂ€ki ilk sovet siyahıya almasının nĂ€ticĂ€lĂ€rinĂ€ görĂ€, 77,3 min talıß qeydĂ€ alınmıßdı vĂ€ bu, AzĂ€rbaycanın o zamankı Ă€halisinin 3,3%-ni tĂ€ĆŸkil edirdi. 1939-cu ildĂ€ki siyahıyaalma zamanı isĂ€ yalnız 3 min talıß qeydĂ€ alınıb vĂ€ sonralar bu qrafa sorğu vĂ€rĂ€qlĂ€rindĂ€ heç olmayıb. Yalnız 1989-cu ildĂ€ki siyahıyaalma zamanı “milliyyĂ€t” qrafasında 21 min nĂ€fĂ€r talıß göstĂ€rib. 1999-cu il siyahıya alması isĂ€ lap böyĂŒk tÀÀccĂŒb doğurdu vĂ€ onun nĂ€ticĂ€lĂ€rinĂ€ görĂ€, talıßların miqdarı artıq 76,8 min nĂ€fĂ€r, yaxud respublikanın bĂŒtĂŒn Ă€halisinin 1 faizini tĂ€ĆŸkil edirdi. FĂ€qĂ€t gĂŒman edilir ki, bu rĂ€qĂ€m dĂ€ Ă€slindĂ€ aßağıdır vĂ€ talıßların hĂ€qiqi sayını Ă€ks etdirmir.

AzĂ€rbaycanda talıßların miqdarındakı bu dĂ€yißikliklĂ€r öz izahını tĂ€lĂ€b edir. BĂŒtĂŒn sovet-kommunist dövrĂŒndĂ€ vĂ€ mĂŒstĂ€qillik dövrĂŒ Ă€rzindĂ€ AzĂ€rbaycandan vĂ€ AzĂ€rbaycana talıßların heç bir kĂ¶Ă§ĂŒ baß vermĂ€yib. SSRİ-dĂ€ki “fĂ€xri” millĂ€tlĂ€rin azsaylı etnoslar hesabına irilĂ€ĆŸdirilmĂ€si tĂ€mayĂŒlĂŒnĂ€ uyğun olaraq yerli talıßlar da azĂ€rbaycanlılar qismindĂ€ qeydĂ€ alınmıßdılar. SSRİ dağıldıqdan sonra, mĂŒstĂ€qil AzĂ€rbaycan ĆŸĂ€raitindĂ€ talıßların böyĂŒk hissĂ€si yaranmıß imkandan istifadĂ€ edib öz Ă€vvĂ€lki etnik adlarını bĂ€rpa etdi.

Talıßlar AzĂ€rbaycan millĂ€tinĂ€ dĂ€rin inteqrasiya ediblĂ€r. Talıßlarla azĂ€rbaycanlıların Ă€nĂ€nĂ€lĂ€ri, mĂ€dĂ€niyyĂ€ti vĂ€ mĂ€iĆŸĂ€ti bir-birindĂ€n az fĂ€rqlĂ€nir. Talıßlar bir çox onilliklĂ€r Ă€rzindĂ€ AzĂ€rbaycan mĂ€ktĂ€blĂ€rindĂ€ tĂ€hsil alırlar vĂ€ AzĂ€rbaycan dilini gözĂ€l bilirlĂ€r, talıß dilini isĂ€ mĂ€iĆŸĂ€tdĂ€ ißlĂ€dirlĂ€r (daha çox kĂ€nd yerlĂ€rindĂ€, nĂ€inki ĆŸĂ€hĂ€rlĂ€rdĂ€). İndi talıßların toplu mĂ€skunlaßdığı zonalarda yerlĂ€ĆŸĂ€n mĂ€ktĂ€blĂ€rdĂ€ talıß dili dĂ€rslĂ€ri Ă€lavĂ€ olunub. “Talıß sĂ€do” qĂ€zeti nĂ€ĆŸr olunur, talıß dilindĂ€ radio verilißlĂ€ri aparılır. Bakı vĂ€ LĂ€nkĂ€randa talıß mĂ€dĂ€niyyĂ€t mĂ€rkĂ€zlĂ€ri fĂ€aliyyĂ€tdĂ€dir. LĂ€nkĂ€ran ĆŸĂ€hĂ€rinin diyarĆŸĂŒnaslıq muzeyindĂ€ vĂ€ dram teatrında talıß tarixinĂ€, Ă€dĂ€biyyatına, folkloruna vĂ€ incĂ€sĂ€nĂ€tinĂ€ böyĂŒk diqqĂ€t ayrılır.

TarixĂ€n azĂ€rbaycanlılarla talıßlar arasında etnik zĂ€mindĂ€ toqqußmalar mĂŒĆŸahidĂ€ olunmayıb. FĂ€qĂ€t AzĂ€rbaycan Respublikasının mĂŒstĂ€qilliyi uğrunda gedĂ€n mĂŒbarizĂ€ dövrĂŒndĂ€ki tĂŒrk millĂ€tçiliyinin artması fonunda “talÄ±ĆŸâ€ adının bĂ€rpası ölkĂ€nin bu bölgĂ€sindĂ€ki gĂ€rginlik ĂŒĂ§ĂŒn mĂŒĂ€yyĂ€n zĂ€min yaratdı. Talıß Xalq Partiyasının yaradılması bĂ€yan edildi. Daha sonra isĂ€ onun liderlĂ€ri etnik amilin qabarıq görsĂ€nmĂ€mĂ€si vĂ€ AzĂ€rbaycan-talıß qarßıdurmasının qızıßdırılmasında ittiham olunmamaq ĂŒĂ§ĂŒn bu partiyanın adını BĂ€rabĂ€rhĂŒquqlu Xalqlar Partiyası adına dĂ€yißdirdilĂ€r. Respublikanın cĂ€nub bölgĂ€sinin respublika mĂ€rkĂ€zindĂ€n ayrılma vĂ€ onunla qarßıdurma prosesi 1993-cĂŒ ildĂ€ öz kulminasiya nöqtĂ€sinĂ€ çatdı. (ElçibĂ€yin Bakını tĂ€rk etdiyi, HeydĂ€r Äliyevin isĂ€ iqtidarda tam bĂ€rqĂ€rar olmadığı dövr, ĂŒmumiyyĂ€tlĂ€, AzĂ€rbaycandakı milli azlıqlar arasında hĂ€r cĂŒr mĂŒmkĂŒn olan millĂ€tçi vĂ€ separatçı hĂ€rĂ€katların artdığı dövr idi). MĂŒdafiĂ€ Nazirliyinin idarĂ€ baĆŸĂ§Ä±larından biri olan Älikram HĂŒmbĂ€tov 1993-cĂŒ ilin avqustunda cĂ€nubda yerlĂ€ĆŸdirilmiß hĂ€rbi hissĂ€lĂ€ri, cĂ€nub rayonlarındakı icra aparatlarını vĂ€ hĂŒquq-mĂŒhafizĂ€ orqanlarını özĂŒnĂ€ tabe edib AzĂ€rbaycanın tĂ€rkibindĂ€ “Talıß-Muğan Respublikası”nın yaradıldığını elan etdi vĂ€ mĂ€rkĂ€zi hakimiyyĂ€t ilĂ€ gĂŒc mövqeyindĂ€n dialoq aparmağa cĂ€hd etdi.

HĂŒmbĂ€tovun bu hĂ€rĂ€kĂ€tini separatçılıq kimi sĂ€ciyyĂ€lĂ€ndirmĂ€k çÀtindir. Ă‡ĂŒnki nĂ€ o, nĂ€ dĂ€ onun tĂ€rĂ€fdarları ölkĂ€nin cĂ€nubunun AzĂ€rbaycandan ayrılması barĂ€dĂ€ bĂ€yanat vermĂ€mißdilĂ€r. Bakının nĂ€zarĂ€tindĂ€n mĂŒvĂ€qqĂ€ti çıxmıß Ă€razidĂ€ talıßlarla azĂ€rbaycanlılar arasında heç bir qarßıdurma vĂ€ iğtißaß mĂŒĆŸahidĂ€ olunmurdu. “TMR”-in elan edilmĂ€si daha çox, yerli tayfa qruplarına arxalanan hĂ€rbçilĂ€r dĂ€stĂ€si tĂ€rĂ€findĂ€n hakimiyyĂ€tin Ă€lĂ€ keçirilmĂ€sinin siyasi-ideoloji pĂ€rdĂ€siydi (SurĂ€t HĂŒseynovun qiyamı kimi, ancaq yerli miqyasda vĂ€ daha mĂ€hdud mĂ€qsĂ€dlĂ€rlĂ€) vĂ€ AzĂ€rbaycanın bĂŒtövlĂŒyĂŒ ĂŒĂ§ĂŒn deyil, daha çox onun unitarlığı (vahidliyi) ĂŒĂ§ĂŒn tĂ€hlĂŒkĂ€ daßıyırdı. HĂ€r bir halda HĂŒmbĂ€tov vĂ€ onun tĂ€rĂ€fdarlarının avantĂŒrist macĂ€rası tezliklĂ€ iflasa uğradı. Danıßıqların lazımi nĂ€ticĂ€ vermĂ€diyini görĂ€n Milli MĂ€clis vĂ€ artıq onun sĂ€dri olan HeydĂ€r Äliyev respublikanın cĂ€nubunda hakimiyyĂ€ti özbaßına Ă€lĂ€ keçirĂ€n ĆŸĂ€xslĂ€rĂ€ qarßı qalxmaq çağırıßı ilĂ€ Ă€haliyĂ€ mĂŒraciĂ€t etdilĂ€r vĂ€ bir sıra zĂ€ruri Ă€mĂ€li tĂ€dbirlĂ€ri hĂ€yata keçirdilĂ€r. Milli-demokratik yönĂŒmlĂŒ AzĂ€rbaycan Xalq CĂ€bhĂ€si vĂ€ MĂŒsavat partiyaları HĂŒmbĂ€tovun Ă€mĂ€llĂ€rini pislĂ€dilĂ€r. Ähali vĂ€ yerli elitanın Ă€sas kĂŒtlĂ€si mĂ€rkĂ€zi hakimiyyĂ€ti dĂ€stĂ€klĂ€dilĂ€r. NĂ€ talıßlarda vĂ€ nĂ€ dĂ€ azĂ€rbaycanlılarda arxa tapmayan HĂŒmbĂ€tov hĂ€rĂ€katı hökumĂ€t qĂŒvvĂ€lĂ€ri ilĂ€ elĂ€ ilk toqqußmadan sonra dağıldı, onun tĂ€ĆŸĂ€bbĂŒskarları vĂ€ yaxın tĂ€rĂ€fdarları tezliklĂ€ hĂ€bs edildilĂ€r vĂ€ uzun mĂŒddĂ€tĂ€ mĂ€hkum olundular. HĂŒmbĂ€tov qiyamını dĂ€stĂ€klĂ€yĂ€n BĂ€rabĂ€rhĂŒquqlu Xalqlar Partiyası Ali MĂ€hkĂ€mĂ€nin qĂ€rarı ilĂ€ tezliklĂ€ buraxıldı.

Ağır sosial-iqtisadi ĆŸĂ€raitĂ€ baxmayaraq indi AzĂ€rbaycanın cĂ€nubundakı durum yetĂ€rincĂ€ sabitdir vĂ€ hökumĂ€tin tam nĂ€zarĂ€tindĂ€dir. Doğrudur, İranın AzĂ€rbaycana öz tĂ€sirini qĂŒvvĂ€tlĂ€ndirmĂ€k ĂŒĂ§ĂŒn talıß amilindĂ€n istifadĂ€ etmĂ€k meyllĂ€ri mĂŒĆŸahidĂ€ olunur. AzĂ€rbaycan İslam Partiyasının İran xĂŒsusi xidmĂ€t orqanları ilĂ€ Ă€mĂ€kdaßlıqda ittihamlanan fĂ€allarının mĂ€hkĂ€mĂ€ prosesindĂ€ sĂ€slĂ€nĂ€n mĂ€lumatdan aßkar olundu ki, onlar Ă€sasĂ€n ölkĂ€nin cĂ€nubundan gĂ€nclĂ€ri seçib guya dini tĂ€hsil almaq ĂŒĂ§ĂŒn qonßu dövlĂ€tin Ă€razisindĂ€ki xĂŒsusi mĂ€rkĂ€zlĂ€rĂ€, Ă€slindĂ€ isĂ€ onlara ideoloji tĂ€sirin göstĂ€rilmĂ€si vĂ€ xĂŒsusi hazırlığın keçilmĂ€si ĂŒĂ§ĂŒn göndĂ€rirdilĂ€r. Ancaq onlar nĂ€zĂ€rÀçarpan nĂ€ticĂ€lĂ€rĂ€ nail ola bilmĂ€dilĂ€r.

DövlĂ€tin sabitliyi vĂ€ bĂŒtövlĂŒyĂŒ ĂŒĂ§ĂŒn ölkĂ€nin cĂ€nubundakı mövcud mĂŒsbĂ€t vĂ€ziyyĂ€t bölgĂ€ elitasının rĂ€ftarını yĂŒksĂ€k dĂ€rĂ€cĂ€dĂ€ mĂŒĂ€yyĂ€nlĂ€ĆŸdirdi. O, mĂ€rkĂ€zi hakimiyyĂ€t vĂ€ idarĂ€etmĂ€ orqanlarında yetĂ€rincĂ€ geniß tĂ€msil olunur. Milli MĂ€clisdĂ€ ölkĂ€nin cĂ€nubundan olan böyĂŒk deputat qrupu vardır, ancaq onların talıß, yaxud AzĂ€rbaycan mĂ€nĆŸĂ€li olmasını mĂŒĂ€yyĂ€nlĂ€ĆŸdirmĂ€k çox çÀtindir. ÄnĂ€nĂ€vi olaraq talıßlar vĂ€ ĂŒmumiyyĂ€tlĂ€, ölkĂ€nin cĂ€nub rayonlarından çıxan insanlar ticarĂ€t sahĂ€sindĂ€ ĂŒstĂŒnlĂŒk tĂ€ĆŸkil edirlĂ€r. HĂŒquq-mĂŒhafizĂ€ orqanlarında vĂ€ silahlı qĂŒvvĂ€lĂ€rin zabit korpusunda onlar yetĂ€rincĂ€ çoxdur. HĂ€lĂ€ çar vĂ€ sovet dövrĂŒndĂ€ bu bölgĂ€ öz peĆŸĂ€karlığı vĂ€ mĂ€rdliyi ilĂ€ mĂ€ĆŸhur olan döyĂŒĆŸ generalları SĂ€mĂ€dağa Mehmandarovu vĂ€ HĂ€zi Aslanovu boya-baßa çatdırıb. AzĂ€rbaycan vĂ€ Qafqaz mĂŒsĂ€lmanlarının dini lideri ßeyxĂŒlislam AllahĆŸĂŒkĂŒr PaßazadĂ€ (Astara rayonundandır) vĂ€ ölkĂ€nin bir çox digĂ€r din xadimlĂ€ri mĂ€nĆŸĂ€cĂ€ talıßdırlar. BelĂ€liklĂ€, yaxın gĂ€lĂ€cĂ€kdĂ€ respublikanın cĂ€nubunda etnik gĂ€rginlik ocağının yaranması ehtimalı cĂŒzidir.

KĂŒrdlĂ€r AzĂ€rbaycanın qĂ€rbindĂ€ki Laçın vĂ€ KĂ€lbĂ€cĂ€r sĂ€rhĂ€d rayonlarında, elĂ€cĂ€ dĂ€ Naxçıvan MR-dĂ€ yaßayırlar. AzĂ€rbaycandakı bu etnik qrupun miqdarıyla talıßlarınkına bĂ€nzĂ€r dolaßıqlıq baß verib. 1926-cı ildĂ€ki siyahıyaalmaya görĂ€, 40 min, yaxud respublika Ă€halisinin ĂŒmumi sayının 1,8%-i miqdarda kĂŒrd qeydĂ€ alınıb. Sonra isĂ€ kĂŒrdlĂ€rin “rĂ€smi” miqdarı çox azaldılıb. 1989-cu ildĂ€ kĂŒrdlĂ€rin sayı 12 min nĂ€fĂ€r idi. AzĂ€rbaycan-ermĂ€ni mĂŒnaqiĆŸĂ€si baßlandıqdan sonra ErmĂ€nistandan AzĂ€rbaycan Ă€razisinĂ€ 200 min azĂ€rbaycanlı ilĂ€ yanaßı minlĂ€rlĂ€ mĂŒsĂ€lman kĂŒrd qaçıb gĂ€lib. AzĂ€rbaycanın daha altı rayonunun ermĂ€ni silahlı qĂŒvvĂ€lĂ€ri tĂ€rĂ€findĂ€n ißğalı nĂ€ticĂ€sindĂ€ tĂ€qribĂ€n bĂŒtĂŒn yerli kĂŒrdlĂ€r qaçqın, yaxud mĂ€cburi köçkĂŒn vĂ€ziyyĂ€tinĂ€ dĂŒĆŸdĂŒlĂ€r.

HĂ€m sovet dövrĂŒndĂ€ vĂ€ hĂ€m dĂ€ ondan Ă€vvĂ€lki dövrdĂ€ kĂŒrdlĂ€rin AzĂ€rbaycan mĂŒhitinĂ€ assimilyasiyası (qovußması) çox intensiv gedirdi. Yerli kĂŒrdlĂ€rin Ă€ksĂ€riyyĂ€ti AzĂ€rbaycan mĂ€ktĂ€blĂ€rindĂ€ tĂ€hsil alıb vĂ€ hĂ€tta öz aralarında da AzĂ€rbaycan dilindĂ€n geniß istifadĂ€ edirlĂ€r. Bu gĂŒn yalnız yaßlı nĂ€slin az hissĂ€si kĂŒrd dilindĂ€ danıßa bilir. KĂŒrd dilinin, kĂŒrd xalqının mĂ€nĂ€vi mĂ€dĂ€niyyĂ€tinin qorunub saxlanılması vĂ€ inkißafına edilĂ€n sĂ€ylĂ€r o qĂ€dĂ€r dĂ€ sĂ€mĂ€rĂ€ vermir. İndiki vaxtda Respublika MĂ€dĂ€niyyĂ€t Fondu nĂ€zdindĂ€ “Ronai” kĂŒrd milli-mĂ€dĂ€ni mĂ€rkĂ€zi fĂ€aliyyĂ€t göstĂ€rir, “KĂŒrdĂŒn sĂ€si” qĂ€zeti epizodik nĂ€ĆŸr olunur.

1918-1920-ci illĂ€rdĂ€ AzĂ€rbaycanın mĂŒstĂ€qilliyi uğrunda mĂŒbarizĂ€nin vĂ€ 1989-1992-ci illĂ€rdĂ€ onun bĂ€rpasının fĂ€alları vĂ€ ißtirakçıları arasında kĂŒrd köklĂŒ çoxlu insanlar vardı, ancaq onların Ă€ksĂ€riyyĂ€ti etnik adlarını “azĂ€rbaycanlı” adına dĂ€yiĆŸĂ€n ĆŸĂ€xslĂ€rdir. Ancaq buna baxmayaraq, “kĂŒrd problemi” ölkĂ€ ictimaiyyĂ€tinin diqqĂ€t mĂ€rkĂ€zindĂ€dir. Bu, qonßu ErmĂ€nistanın ißğal olunmuß vĂ€ Dağlıq Qarabağı ErmĂ€nistandan ayıran KĂ€lbĂ€cĂ€r, Laçın, ZĂ€ngilan vĂ€ Qubadlı rayonlarının Ă€razisindĂ€ 1993-1995-ci illĂ€rdĂ€ “kĂŒrd muxtariyyĂ€ti” adı altında nĂ€zarĂ€tdĂ€ saxlanılan bufer zonasının yaratmaq cĂ€hdlĂ€ri ilĂ€ bağlıdır. Sovet hakimiyyĂ€tinin ilk illĂ€rindĂ€ burada “Qırmızı KĂŒrdĂŒstan” qĂ€zasının mövcudluğu ideoloji Ă€saslandırma faktı kimi istifadĂ€ olunurdu.

Aydındır ki, hĂ€m öz Ă€razisindĂ€n, hĂ€m dĂ€ ißğal olunmuß AzĂ€rbaycan torpaqlarından mĂŒsĂ€lman kĂŒrdlĂ€rin hamısını qovmuß ermĂ€nilĂ€r onların dĂ€stĂ€yinĂ€ ciddi arxalana bilmĂ€zdilĂ€r. Buna görĂ€ dĂ€ onlar planlarının gerçÀklĂ€ĆŸdirilmĂ€si ĂŒĂ§ĂŒn Rusiya, Qazaxıstan vĂ€ digĂ€r ölkĂ€lĂ€rin kĂŒrd tĂ€ĆŸkilatlarının fĂ€allarının cĂ€lb edilmĂ€sinĂ€ sĂ€ylĂ€rini yönĂ€ltmißdilĂ€r. Ancaq bundan da heç nĂ€ alınmadı. MĂŒsĂ€lman kĂŒrdlĂ€rdĂ€n fĂ€rqli olaraq ErmĂ€nistandan qovulmayan yezidi kĂŒrdlĂ€rin AzĂ€rbaycana heç bir aidiyyĂ€ti olmayan mĂŒraciĂ€ti nĂ€ dĂŒnyada, nĂ€ dĂ€ bölgĂ€dĂ€ heç bir Ă€ks-sĂ€da doğurmadı.

MĂŒstĂ€qillik Ă€ldĂ€ edildikdĂ€n sonra AzĂ€rbaycanda tĂŒrk millĂ€tçiliyinin möhkĂ€mlĂ€nmĂ€si belĂ€ bir tĂ€ĆŸviß doğurdu ki, uzun illĂ€r boyu TĂŒrkiyĂ€ hökumĂ€ti ilĂ€ amansız mĂŒbarizĂ€ aparan vĂ€ terror ĂŒsullarını fĂ€al tĂ€tbiq edĂ€n KĂŒrd FĂ€hlĂ€ Partiyası (PKK) anti-AzĂ€rbaycan fĂ€aliyyĂ€tinĂ€ dĂ€ baßlaya bilĂ€r. PKK-nın gĂŒclĂŒ tĂ€siri altında olan kĂŒrd icmasının hĂ€qiqĂ€tĂ€n dĂ€ AzĂ€rbaycanda öz fĂ€allığını artırmaq cĂ€hdlĂ€ri olub. PKK lideri Abdulla Öcalanın mĂ€hkĂ€mĂ€ prosesindĂ€ verdiyi ifadĂ€lĂ€r yerli KİV-dĂ€ böyĂŒk sĂ€s-kĂŒyĂ€ sĂ€bĂ€b olmußdu. Onun ifadĂ€sinĂ€ görĂ€, AzĂ€rbaycanda onun Ă€n gĂŒclĂŒ vĂ€ ßaxĂ€lĂ€nmiß tĂ€ĆŸkilatı vardır.

Tatlar. AzĂ€rbaycanın ßimal-ĆŸĂ€rqindĂ€ tĂ€qribĂ€n 10 min nĂ€fĂ€r irandilli tat yaßayır. MĂŒsĂ€lman tatlar, xĂŒsusilĂ€ dĂ€ respublikanın ĆŸĂ€hĂ€rlĂ€rinĂ€ daimi yaßayıß ĂŒĂ§ĂŒn çoxdan köçÀnlĂ€r intensiv assimilyasiyaya mĂ€ruz qalıblar. Onların Ă€ksĂ€riyyĂ€ti özĂŒnĂŒ azĂ€rbaycanlı hesab edir vĂ€ demĂ€k olar, tat dilini itiriblĂ€r. Bu etnik qrupun konsolidasiya sĂ€viyyĂ€si hĂ€ddĂ€n aßağıdır. Etnik mĂ€nĆŸĂ€yinĂ€ görĂ€ tat, ancaq özĂŒnĂŒdĂ€rkĂ€ vĂ€ Ă€hval-ruhiyyĂ€yĂ€ görĂ€ azĂ€rbaycanlı olan ĆŸĂ€xslĂ€r ölkĂ€nin siyasi vĂ€ mĂ€dĂ€ni hĂ€yatında fĂ€al ißtirak edirlĂ€r. HĂ€lĂ€ 80-ci illĂ€rin sonunda vĂ€ 90-cı illĂ€rin Ă€vvĂ€lindĂ€ AzĂ€rbaycan MĂ€dĂ€niyyĂ€t Fondunun nĂ€zdindĂ€ yaradılan tatların “AzĂ€ri” ictimai birliyinin fĂ€aliyyĂ€ti nĂ€zĂ€rĂ€ çarpmır. ElĂ€cĂ€ dĂ€ AzĂ€rbaycanda xeyli miqdarda tatar vĂ€ Axıska tĂŒrklĂ€ri (uyğun olaraq 30 vĂ€ 45 min nĂ€fĂ€r) yaßayır. Bu etnik qrupların AzĂ€rbaycan tĂŒrklĂ€ri ilĂ€ çox sıx dini vĂ€ mĂ€dĂ€ni-dil yaxınlığının olmasına baxmayaraq, onlar öz sĂ€ciyyĂ€vi xĂŒsusiyyĂ€tlĂ€rini itirmĂ€yiblĂ€r vĂ€ öz ictimai birliklĂ€ri var.

YĂ€hudilĂ€rin AzĂ€rbaycanın etnik rĂ€ngarĂ€ngliyindĂ€ nĂ€zĂ€rĂ€ çarpan yeri var. Bu qrup ölkĂ€dĂ€ qĂ€dim zamanlardan mĂ€skunlaßan dağ yĂ€hudilĂ€ri (onlar tat dilindĂ€ danıßdıqları ĂŒĂ§ĂŒn bĂ€zĂ€n onları yĂ€hudi tatlar adlandırırlar) vĂ€ Rusiyanın Qafqazı ißğal etdiyi zaman bura mĂŒhacirĂ€t edĂ€n avropalı yĂ€hudilĂ€rĂ€, aßkinazlara bölĂŒnĂŒr. BĂŒtĂŒn postsovet mĂ€kanında olduğu kimi AzĂ€rbaycanda da sonuncu bir neçÀ onillikdĂ€ yĂ€hudilĂ€rin sayının azalması tĂ€mayĂŒlĂŒ mĂŒĆŸahidĂ€ olunur. Onların İsrail vĂ€ QĂ€rb ölkĂ€lĂ€rinĂ€ böyĂŒk sayda mĂŒhacirĂ€ti buna sĂ€bĂ€b olub. YĂ€hudilĂ€rin miqdarı 1939-cu ildĂ€ki maksimal 41,2 min nĂ€fĂ€rdĂ€n 1999-cu ildĂ€ki 8,9 min nĂ€fĂ€rĂ€ enib. ÖlkĂ€ Ă€halisindĂ€ onların xĂŒsusi çÀkisi uyğun olaraq 1,3%-dĂ€n 0,1%-Ă€ enib. İndi respublikada bir neçÀ sinaqoq, “Soxnut” beynĂ€lxalq yĂ€hudi tĂ€ĆŸkilatının ĆŸĂ¶bĂ€si, “AzĂ€rbaycan - İsrail” cĂ€miyyĂ€ti fĂ€aliyyĂ€t göstĂ€rir. Onlar tĂ€rĂ€findĂ€n yĂ€hudi icmalarının vĂ€ İsrailin Bakıdakı sĂ€firliyinin yardımı ilĂ€ mĂ€dĂ€ni tĂ€dbirlĂ€r keçirilir, yĂ€hudi Ă€dĂ€biyyatı nĂ€ĆŸr edilir, mĂŒxtĂ€lif yaradıcılıq kollektivlĂ€rinin fĂ€aliyyĂ€ti tĂ€ĆŸkil olunur. ÄksĂ€riyyĂ€ti rusdilli ĆŸĂ€hĂ€rlilĂ€r olan avropalı soydaßlarından fĂ€rqli olaraq burada yaßayan dağ yĂ€hudilĂ€rinin tĂ€xminĂ€n hamısı AzĂ€rbaycan dilindĂ€ sĂ€rbĂ€st danıßa bilir vĂ€ onu tez-tez ißlĂ€dirlĂ€r.

Yekunlaßdırdıqda birmĂ€nalı nĂ€ticĂ€ çıxarmaq olar ki, AzĂ€rbaycan Respublikasının hĂŒdudlarında mövcud olan etnik azlıqlar onun bĂŒtövlĂŒyĂŒ vĂ€ mĂŒstĂ€qilliyi ĂŒĂ§ĂŒn hĂ€r hansı tĂ€hlĂŒkĂ€ kĂ€sb etmir (ermĂ€nilĂ€r istisna olmaqla). AzĂ€rbaycanlıların xĂŒsusi çÀkisi bĂŒtĂŒn keçÀn Ă€sr boyu artıb vĂ€ 1926-cı ildĂ€ki 62,1 faizdĂ€n 1999-cu ildĂ€ki 90 faizĂ€ qĂ€dĂ€r qalxıb. FĂ€allığının zirvĂ€ nöqtĂ€si 1993-1994-cĂŒ ilĂ€ dĂŒĆŸĂ€n separatçı vĂ€ potensial separatçı hĂ€rĂ€katlar yĂŒksĂ€k dĂ€rĂ€cĂ€dĂ€ xaricdĂ€n tĂ€hrik olunub vĂ€ kĂŒtlĂ€ tĂ€rĂ€findĂ€n dĂ€stĂ€klĂ€nmĂ€yib. AzĂ€rbaycan hökumĂ€tinin dil, mĂ€dĂ€niyyĂ€t, hakimiyyĂ€t qurumlarında tĂ€msilçilik mĂ€sĂ€lĂ€lĂ€ri ĂŒzrĂ€ milli azlıqların tĂ€lĂ€b vĂ€ tövsiyĂ€lĂ€rinĂ€ diqqĂ€t vermĂ€si vĂ€ziyyĂ€tin yumßalmasına vĂ€ milli azlıqların AzĂ€rbaycan cĂ€miyyĂ€tinĂ€ qovußmasına böyĂŒk yardım edib.

Bu gĂŒn Ă€ksĂ€r etnik qrupların nĂ€inki hakim “Yeni AzĂ€rbaycan” partiyasının tĂ€rkibindĂ€ tĂ€msilçiliyi vĂ€ hĂ€tta milli-demokratik mĂŒxalifĂ€t sıralarında mĂŒhĂŒm rol oynaması milli azlıqların AzĂ€rbaycanın siyasi hĂ€yatında ißtiraka olan marağının artmasından xĂ€bĂ€r verir. Bu dĂŒĆŸĂ€rgĂ€yĂ€ mĂ€nsub olan MĂŒsavat, Xalq CĂ€bhĂ€si vĂ€ s. partiyaların özĂ€klĂ€ri nĂ€inki lĂ€zgi, avar, saxur vĂ€ tatların toplu yaßadığı ßimal rayonlarında, elĂ€cĂ€ dĂ€ talıßların böyĂŒk kĂŒtlĂ€sinin yaßadığı cĂ€nubda da fĂ€al ißlĂ€yir.

Ancaq AzĂ€rbaycanın mĂŒstĂ€qilliyinin dĂ€stĂ€klĂ€nmĂ€si vĂ€ milli azlıqların ĂŒmumazĂ€rbaycan siyasi proseslĂ€rinĂ€ qatılması ayrı-ayrı etnik qrupların nĂŒmayĂ€ndĂ€lĂ€ri tĂ€rĂ€findĂ€n mĂŒxtĂ€lif növlĂŒ tĂ€lĂ€blĂ€rin irĂ€li sĂŒrĂŒlmĂ€sini, xarici siyasĂ€tin istiqamĂ€tlĂ€nmĂ€si sahĂ€sindĂ€ ĆŸĂ€xsi rĂ€ylĂ€rinin bildirilmĂ€sini vĂ€ hĂ€tta hĂ€r hansı mĂŒĂ€yyĂ€n ölkĂ€ (Rusiya, İran, İsrail vĂ€ s.) ilĂ€ Ă€laqĂ€lĂ€rin möhkĂ€mlĂ€ndirilmĂ€si ĂŒzrĂ€ lobbist fĂ€aliyyĂ€ti istisna etmir. Lakin bu, ictimai hĂ€yatın demokratik tĂ€ĆŸkili ĂŒzrĂ€ sivil dĂŒnyanın hĂ€r yerindĂ€ qĂ€bul olunmuß normalar çÀrçivĂ€sinĂ€ tamamilĂ€ sığır vĂ€ buna sakit, anlamlı mĂŒnasibĂ€t bĂ€slĂ€mĂ€yi öyrĂ€nmĂ€k lazımdır.