Müstäqil Azärbaycanda etnik proseslär
Rasim Musabäyov

Azärbaycan tarixän polietnik vä çox konfessiyalı (dinli) ölkä olub. İndi äksäriyyät täşkil edän Azärbaycan türkläri ilä yanaşı, burada qädim zamanlardan bäri Qafqaz vä İran etnosları, eläcä dä yähudilär vä ermänilär yaşayırlar. Bütün Qafqaz kimi Azärbaycan da bir neçä minilliklär ärzindä mädäniyyätlärin qovuşduğu yer vä dünyanın iri dövlätlärinin bir-biri ilä räqabät apardığı meydan olub. Köçäri tayfalar bir neçä däfä Azärbaycan ärazisinä basqınlar, köçlär vä mühacirätlär ediblär. İran, äräb vä daha sonra rus imperiyalarının hökmdarları öz hakimiyyätlärini möhkämlätmäk üçün köç siyasätindän fäal istifadä ediblär. Sonuncu däfä XIX äsrdä Türkiyä vä İran ärazisindän ermänilärin, eläcä dä on minlärlä rus kändlisinin, alman kolonistinin, polyakların vä s. kütlävi şäkildä Qafqaza köçürülmäsi häyata keçirilib. Sovet dövründä dä mühacir axını davam etmäkdä idi, ancaq XX äsrin ikinci yarısında bu proses ävvälcä sängidi vä daha sonra isä äks prosesä çevrildi.

Sovet dövründä “xalqların qırılmaz dostluğu” kimi räsmi täbliğat arxasında şüurlu surätdä ruslaşdırma siyasäti aparılırdı. Mövcud olan real milli ziddiyyätlär hamarlanır vä daha da därinä ötürülürdü. Yenidänqurmanın başlanması ilä totalitarizm mängänäsinin zäiflädiyi zaman millätlärarası münasibätlärin xarakterindä käskin däyişikliklär baş verdi. Eyni zamanda hälä keçmiş sovet dövründä gözä çarpan bir çox demoqrafik vä miqrasiya tämayülläri yeni şäraitdä iri dinamika aldı. Bütün bunlar digär postsovet respublikalarında olduğu kimi Azärbaycanda da etnik mänzäräni käskin däyişdi.

Ruslar imperiya vä sovet dövrünün uzun onillikläri ärzindä Azärbaycanda sayca azärbaycanlılardan sonra ikinci yeri tutan vä imtiyazlı azlıq täşkil edän etnosdur. Ancaq keçän äsrin ortalarından başlayaraq demoqrafik, miqrasiya vä digär säbäblärdän respublikada rusların xüsusi çäkisi, eläcä dä iqtisadi vä siyasi ähämiyyätläri azalmağa başladı. Ähalinin 1939-cu ildäki siyahıya alınmasına görä rusların sayı 530 min näfär (respublika ähalisinin ümumi sayının 16,5%-i) täşkil edäräk maksimuma çatmışdısa, 1989-cu ildä isä onların sayı 392 min näfärä (5,6%) enmişdi. Daha sonralar Azärbaycanda rusların sayının azalması prosesi daha intensiv oldu. Ähalinin 1999-cu ildäki siyahıya alınmasının göstäricilärinä görä rus ähalisinin sayı 2,5 däfädän dä çox azalarıq 142 min näfärä, onun xüsusi çäkisi isä 1,8%-ä enib. Bu gün yerli rusların äksäriyyäti ölkänin paytaxtı Bakıda, eläcä dä Gäncä, Sumqayıt, Mingäçevir vä digär iri şähärlärdä mäskunlaşıb. İsmayıllı vä Gädäbäy rayonlarında bir neçä iri rus kändi qalıb.

İzafi rus ähalisinin imperiyanın ucqarlarına göndärildiyi XIX äsrdäki durumdan färqli olaraq, Rusiyada XX äsrin ikinci yarısından başlayaraq müşahidä olunan därin demoqrafik böhran immiqrasiya seli vektorunu äks sämtä yönältdi. Rusiya orta zolağının mäskunlaşmamış geniş sahäläri XIX äsrdä sürgün edilmiş ämäksevär vä spirtli içki içmäyän dini dissidentläri – köhnä täriqätçiläri, molokanları, duxoborları vä sairäni kütlävi şäkildä köçmäyä cälb edirdi. Belä ki, 70-90-cı illärdä Xaçmaz rayonunun Pavlovka vä Alekseyevka, Quba rayonunun Vladimirovka, Şamaxı rayonunun Astraxanovka vä Hilmili kändläri vä s. öz rus ähalisini tamamilä itirdi. Azärbaycandan olan rus oğlanları, eläcä dä azärbaycanlı oğlanlar da ordu xidmätini adätän respublikadan känarda keçdikdän sonra ämäk qüvväsnä ehtiyac duyan Rusiyada mäskunlaşmağa üstünlük verirdilär.

Son onillikdä ähalinin Azärbaycandan Rusiyaya mühacirätinin güclänmäsi ilk növbädä eläcä dä sosial-iqtisadi säbäblärdän töräyib. İri rus şähärlärindä, xüsusilä Moskva, Sankt-Peterburq, Nijni Novqorod vä Samarada hätta SSRİ dağıldıqdan sonra da iş tapmaq, yaxud sahibkarlıq fäaliyyäti göstärmäk asan oldu. Xüsusilä dä 1998-ci il böhranına qädär Rusiyada häyat säviyyäsi ähämiyyätli däräcädä yüksäk, iqtidar özbaşınalığı isä Azärbaycandakından az idi. Sänaye istehsalının därin böhranı, elmi müässisälärin dağılması, tähsil, sähiyyä vä sosial täminat sistemlärinin hätta digär keçmiş sovet respublikaları ilä müqayisädä acınacaqlı väziyyäti elä bu gün dä etnik mänşäyindän asılı olmayaraq Azärbaycanın bir çox sakinlärini xaricdä bäxtlärini sınamağa sövq edir.

Ancaq iqtisadi säbäblärdän älavä Dağlıq Qarabağ münaqişäsi, Bakıdakı “Qara yanvar” kimi bir sıra sosial-siyasi olaylar, ümumi qeyri-sabitlik slavyan xalqlarının mühacirätini ähämiyyätli däräcädä şärtländirib. Täbii ki, müstäqil Azärbaycan şäraitindä rus azlığının nisbätän imtiyazlı mövqeyini itirmäsi, eläcä dä rusların äksäriyyätinin bilmädiyi Azärbaycan dilinin dövlät statusunun täsdiq edilmäsi vä onun tätbiq dairäsinin genişländirilmäsi dä burada öz rolunu oynayıb. (Bir sıra siyahıya almaların göstäricilärinä görä, yerli rusların yalnız här yeddincisi Azärbaycan dilini bilir). Azärbaycan ärazisindän sovet silahlı qüvvälärinin iri härbi birläşmälärinin (Cänub istiqamätinin qärargahı, 4-cü Ordu, Hava Hücumu Äleyhinä Bakı dairäsi, Xäzär donanması, särhäd qoşunları vä s.) çıxarılması amilinin täsirini dä qeyd etmämäk olmaz. Bäzi mälumatlara görä, ailä üzvläri ilä birlikdä onların ümumi sayı 70-80 min näfärä çatırdı.

SSRİ dağıldıqdan sonra rus ähalisi ölkänin siyasi häyatından känarda durmağa üstünlük verdi. Azärbaycanda yaşayan rusların ictimai fäallığı hälä indi dä yüksäk deyildir. Bir neçä ictimai vä mädäni birlik (“Sodrujestvo”, Slavyan mädäniyyät märkäzi vä s.) mövcuddur. Bunların sırasında Milli Mäclisin deputatı Mixail Zabelinin (o, hakim Yeni Azärbaycan Partiyasının siyahısından keçib) başçılıq etdiyi rus icması daha çox nüfuzludur. Ayrı-ayrı rus milliyyätli şäxslärä sosial-demokratların vä kommunistlärin sıralarında rast gälinir. Ancaq bu sonuncuların ölkädäki täsiri cüzidir. Rus ähalisinin maraq vä täläbläri kütlävi şäkildä açıq bäyan edilmir. Bunlar daha çox tövsiyä şäklindä iqtidarın vä siyasi qüvvälärin näzärinä çatdırılır. Bunlar MDB çärçiväsindä Azärbaycan vä Rusiya arasında daha sıx ittifaqın yaradılması, rus dilinä Azärbaycan dili ilä eyni räsmi statusun verilmäsi, ikili vätändaşlığa icazä verilmäsi vä s. täkliflärdän ibarätdir.

Bütün digär vätändaşlar kimi ruslar da öz dini märasimlärini azad keçirmäk imkanına malikdir. Ölkädä 10-dan çox molokan dini icması, dörd adventist icması, yeddi xristian-baptist yevangelist icması fäaliyyätdädir. 90-cı illärin ortalarında Rus Pravoslav Kilsäsinin (RPK) Müqäddäs Sinodunun qärarı ilä märkäzi Bakıda olan müstäqil Xäzär yeparxiyası bärpa edilib. Räsmi dairälärdäki bäzi soyuqluğa baxmayaraq insani tämaslar hälälik Azärbaycan ilä Rusiyanı bir-birinä yetärincä sıx bağlayır. Rus dili mäişätdä hälä dä geniş istifadä olunur. Äksär şähärlilärin vä hätta känd sakinlärinin danışığında Azärbaycan dilinä rus sözlärinin qatılması nadir hal deyildir. Rus dili vä rus mädäniyyätinin ähatä dairäsi vä täsiri rusların respublika ähalisindäki xüsusi çäkisindän olduqca böyükdür. Nä qädär täzadlı olsa da, bu gün ölkämizdä rus dilinin vä rus mädäniyyätinin äsas daşıyıcıları ruslar yox, äksäriyyätini rus tähsili almış azärbaycanlılar täşkil edän rusdilli şähär sakinläridir. Rusiyaya vä rus mädäniyyätinä olan böyük maraq hälä dä qalmaqdadır. Bakıda Rusiyanın iki: ORT vä RTR telekanalları translyasiya olunur. 10-na qädär qäzet vä bir neçä jurnal rus dilindä näşr olunur. Azärbaycanda indiyä qädär 29 tämiz rus mäktäbi vä 363 mäktäbdä rus bölmäsi vardır. Bunlarda 110 min mäktäbli tähsil alır. Bundan älavä, ali mäktäblärin hamısında vä texnikumların äksäriyyätindä tädris här iki dildä aparılır vä bütün täläbälärin täqribän dörddä biri rus bölmäsindä oxuyur.

Rus dram teatrı çoxlu tamaşaçı cälb edäräk böyük uğurla fäaliyyätdädir. Ölkälärimiz arasındakı mädäni älaqälär gözäçarpan däräcädä azalsa da, än çätin zamanlarda belä käsilmäyib. Artistlär qastrollara gedir, här iki ölkä üçün älamätdar olan günlär tämtäraqla keçirilir, här iki xalqın ädäbiyyat vä incäsänätindä därin iz buraxan şäxslärin yubileyläri qeyd edilir. Azärbaycandakı belä väziyyät ruslar üçün yalnız Baltik ölkäläri ilä müqayisädä deyil, häm dä qonşu Gürcüstan, Ermänistan vä Türkmänistandakına nisbätän daha älverişlidir.

Ermänistanın rus silahları ilä tächiz olunması vä Qarabağ separatizminä Rusiyanın härbi vä siyasi qurumlarının xälväti, ancaq şübhäsiz yardım etmäsi, sözsüz ki, yerli rusların sosial ovqatına mänfi täsir göstärir. Rusiya hüquq-mühafizä orqanları ämäkdaşlarının yurddaşlarımızla alçaldıcı, bäzän isä qäddar räftarı rus-Azärbaycan münasibätlärinä yaxınlıq gätirmir. Azärbaycanla olan näqliyyat älaqälärinin Rusiya hökumäti täräfindän 1995-ci ildä blokadaya alınması (Çeçenistanda härbi ämäliyyatların aparılması bähanäsiylä) ikitäräfli ticarätin häcminä dağıdıcı täsir göstärdi vä o, 1990-cı illä müqayisädä 15-20 däfä azaldı. Azärbaycanda aparılan ictimai räy sorğuları göstärir ki, ähalinin çox cüzi hissäsi Rusiyaya müsbät münasibät bäsläyir. Şimal qonşumuzun reytinqi näinki Türkiyä, ABŞ, hätta Gürcüstan, İsrail vä Ukraynanın reytinqindän aşağıdır.

Bütün dünyada amerikalılara, almanlara, yaxud yaponlara vä s. çox vaxt qäräzli münasibät bäslänildiyi halda, uyğun olaraq ABŞ, Almaniya vä Yaponiyaya hörmätlä yanaşırlır, azärbaycanlıların Rusiyaya vä ruslara münasibäti bunun äksinädir. Rusiya bir fövqäldövlät täkäbbürlü ölkä kimi ehtiyat doğurursa da respublikadakı ruslara yetärincä dost münasibät bäslänilir. Säciyyävidir ki, kriminal mälumatlarda azärbaycanlılarla yerli ruslar arasında münaqişä faktlarına, demäk olar, rast gälinmir.

Ägär Rusiya imperiyası vä sovet dövründä slavyan xalqlarının Azärbaycanda yaşayan nümayändäläri özlärini ruslarla eyniläşdirirdilärsä, ähalinin 1989-cu ildä aparılan siyahıya alınması zamanı isä bu qrupda özünü “ukraynalı” adlandıranların artması müşahidä olunur. Respublikada rusların miqdarının mütläq vä nisbi azalması fonunda ukraynalıların miqdarının 20 faizdän çox artması müşahidä olunur. Beläliklä, ävvällär özlärini rus hesab edän vä daha çox Ukrayna yox, rus mädäniyyätinin daşıyıcıları olan, ancaq Ukrayna köklü insanlar özünü “ukraynalı” adlandırmağa başlamışlar. Bu, müäyyän siyasi mäna daşıyır.

Mäsälän, sovet silahlı qüvvälärinin Azärbaycan ärazisindä yerläşän hissälärindä xidmät edän rus zabitlärinin äksäriyyätinin ölkädän getdiyi halda, bir çox ukraynalı zabit ölkädä qalmağa üstünlük verib vä Azärbaycan Milli Ordusunun formalaşmasına yardım edib. Onlardan biri olan general Timoşenko Milli Mäclisin deputatı seçilib. Azärbaycan-Ukrayna münasibätlärinin dostluq xarakteri, här iki dövlätin GUÖAM çärçiväsindä sıx qarşılıqlı älaqäläri Ukraynada yaşayan bir neçä yüz min azärbaycanlı vä Bakıda yaşayan bir neçä on min ukraynalı üçün daha älverişli şärait yaradır. Ähalinin 1999-cu il siyahıya alınması göstärdi ki, ruslardan färqli olaraq ukraynalıların Azärbaycandan gedän hissäsi (ümumän 29 min näfär, yaxud 0,4%) cüzidir. Belorusların miqdarı çox azdır vä onlar hälä dä rus kütläsindän ayrılmamağa üstünlük verirlär.

Mälum Qarabağ hadisäläri başlanana qädär Azärbaycanda ermänilär ruslarla yanaşı än iri etnik azlıqlardan biriydi. Şimali Azärbaycan ärazisindä ermänilärin ayrı-ayrı qrupları çoxdan mäskunlaşdığına baxmayaraq, onların buraya äsas köçläri XIX äsrin ävvälindäki Rusiya-İran vä Rusiya-Türkiyä müharibälärindän sonra başlanıb. Bu zaman Cänubi Qafqazda, o cümlädän Qarabağda 200 min ermäni yerläşdirilib. Türkiyä vä İran särhädlärinä yaxın torpaqlarda xristian xalqlarının xüsusi çäkisini artırmağa çalışan çar hökumäti vä daha sonra sovet hökumäti ermänilärin köçmäsini sonralar da dästäkläyiblär.

70-ci illärdän başlayaraq respublikada ähalinin ümumi tärkibindä ermänilärin xüsusi çäkisinin 12%-dän 8%-ä azalması tämayülü (äsasän rusların miqdarının azaldığı säbäblärä görä) müşahidä olunur. Ancaq onların miqdarının mütläq qiymäti sabit qalaraq yarım milyon näfär täşkil edirdi. DQMV-dä münaqişä başlandıqdan vä azärbaycanlılar Ermänistandan tam qovulduqdan sonra hökumät Sumqayıt, Bakı, Gäncä vä digär şähär vä rayonlarda ermäni ähalisinin talan edilmäsinin qarşısını ala bilmädi vä näticädä ermänilärin äksär hissäsi Azärbaycanı tärk etmäyä mäcbur oldu. Ähalinin 1999-cu ildäki siyahıya alınmasına görä, respublikada onların miqdarı 120 min täşkil edir. Ermänilär äsasän Dağlıq Qarabağda cämläşiblär vä Bakıda, respublikanın digär şähär vä rayonlarında isä qarışıq ailälärin tärkibindä qalıblar.

Dağlıq Qarabağ münaqişäsinin Azärbaycan-ermäni münasibätlärinä vurduğu böyük zärär artıq baş vermiş faktdır. Qanlı toqquşmalar vä müharibä här iki täräfdän on minlärlä insanın mähv vä şikäst olmasına, iri dağıntılara vä iqtisadi itkilärä säbäb olub. Buna baxmayaraq, bu iki xalqın bir-birinä nifrätini şişirtmäk lazım deyildir. Minlärlä qarışıq azärbaycanlı-ermäni ailäsi mövcuddur. Etnik münaqişälär säbäbindän mäskänlärini tärk edib Rusiya, Ukrayna, yaxud Baltik ölkälärinä köçän bir çox azärbaycanlılar vä ermänilär bir-birinä kinli vä qäräzli münasibät bäslämirlär, äksinä, müştäräk bizneslä mäşğul olur vä älaqälärini qırmırlar. Säkkiz illik atäşkäs rejimi şäraitindä äsirlärin däyişdirilmäsi, ictimai täşkilatlar xätti ilä älaqälärin yaradılması, jurnalistlärin säfär etmäsi belä güman etmäyä äsas verir ki, azärbaycanlılar ilä ermänilär arasında barışıq realdır vä vahid bir dövlät çärçiväsindä yanaşı yaşamaları isä mümkündür.

Xüsusilä dä udilärin väziyyäti müsälman azärbaycanlılarla xristian ermänilär arasında heç bir “genetik” ädavätin olmamasına sübutdur. Ähalinin 1999-cu ildäki siyahıya alınmasına görä, Azärbaycanda bu kiçik xalqın 4,1 min nümayändäsi var vä onların böyük hissäsi Qäbälä rayonunun Nic kändindä cämläşib. Qalanları Oğuz rayonunun märkäzindä mäskunlaşıb. Udilärin dili läzgi dilinä yaxındır. Udilärin (özlärini uti adlandırırlar) kökü qädim alban tayfası utilärä gedib çıxır vä bu da onların avtoxtonluğuna (yerli ähali olmasına) sübutdur. Udilär xristiandır vä ermäni-qriqorian täriqätinä etiqad edirlär. Bu isä onların bir çox ad vä soyadlarının ermäniläşdirilmäsinä gätirib çıxarıb. Ancaq hätta Azärbaycan-ermäni silahlı qarşıdurmasının än käskin dövründä dä hökumät vä ictimaiyyät udiläri tähqir vä täzyiqlärdän qoruya biliblär. Respublikada mövcud olan iqtisadi böhran şäraitinä baxmayaraq udi mädäniyyätinin orijinallığının qorunub saxlanmasına yönälmiş säylär göstärilir. Udi dili därslikläri hazırlanıb. Azärbaycan vä dünya klassiklärinin äsärlärinin udi dilinä tärcümäsi üzrä böyük işlär aparılıb. Udi milli-mädäni märkäzi fäaliyyät göstärir. Udi dini icması Rostovdakı (Don) Şimali Qafqaz ermäni yeparxiyası ilä älaqä saxlayır.

Azärbaycanın şimal-şärqindä dağıstandilli etnosların böyük qrupu mäskunlaşıb: läzgilär, avarlar, saxurlar, xınalıqlılar, buduqlar, qrızlar. Onların bir çoxu Bakı vä ölkänin digär şähärlärindä yaşayır. Läzgilär, avarlar vä saxurlar, eläcä dä ölkänin şimalında onlarla yanaşı yaşayan azärbaycanlılar da islamın sünni qoluna mänsubdurlar. Din birliyi, mädäniyyät vä mänşä yaxınlığı adı çäkilän etnosların azärbaycan mühitinä yüksäk däräcädä qovuşması üçün zämin yaradıb. Dağıstan xalqlarının taleyi tarixän Azärbaycan türkläri ilä sıx bağlıdır. Deyilmälidir ki, mähz Azärbaycan dili uzun müddät çoxmillätli Dağıstanda millätlärarası dil olub. Dağıstandilli etnosların äksär nümayändäläri Azärbaycan dövlätini doğma sayır vä Azärbaycan dilindä särbäst danışır. Azärbaycanlılarla qarışıq nikahlar geniş yayılıb. Dağıstan xalqlarının bir çox nümayändäläri 1918-1920-ci illärdä Azärbaycanın müstäqilliyi uğrundakı mübarizädä mühüm rol oynayıblar, eläcä dä 1989-1991-ci illärdäki milli-azadlıq häräkatında fäal iştirak ediblär. Onlar Azärbaycan ädäbiyyatı vä incäsänätindä, elm vä tähsilindä parlaq iz qoyublar.

Läzgilär Azärbaycanda yaşayan dağıstandilli etnoslardan än irisidir. Bütün keçän äsr ärzindä onların miqdarı artıb vä ähalinin 1999-cu ildäki siyahıya alınmasının näticälärinä görä, 178 min näfär, yaxud respublika ähalisinin 2,2 faizini täşkil edib. Läzgilärin xüsusi çäkisinin bir qädär azalması ilä yanaşı onların mütläq miqdarı artıb. Demäli, assimilyasiya proseslärinin getmäsinä baxmayaraq, onlar o qädär dä intensiv olmayıb. İndiki zamanda läzgilär ölkädä azärbaycanlılardan sonra sayca ikinci etnosdurlar. Ähalisinin 80 faizini läzgilär täşkil edän Qusar rayonundan başqa, läzgilär Xaçmazda, Qubada, Qäbälädä vä Azärbaycanın digär rayonlarında mäskunlaşıblar.

SSRİ-nin dağılması vä Azärbaycanın müstäqilliyinin bärpası näticäsindä häm läzgilär, häm dä Därbänd vä onun ätraf rayonlarında yaşayan azärbaycanlılar ayrılmış väziyyätä düşdülär. Bununla bağlı çätinlikläri anlayan här iki dövlätin hökumäti yerli sakinlär üçün särhädin asan keçilmäsi rejimini tätbiq etdi, eläcä dä läzgi ähalisinin iqtisadi vä mädäni täläblärinin gerçäkläşdirilmäsi üzrä bir sıra qärarları qäbul etdi. Eyni zamanda Rusiyanın bäzi hökumät dairälärindä läzgi ähalisinin yaranmış çätinliklärlä bağlı narazılığını separatçı, anti-Azärbaycan meyllärini qızışdırmaq üçün vä bundan Azärbaycana täzyiq vasitäsi kimi istifadä etmäk häväsi oyandı. “Sadval” läzgi millätçi qurumu Rusiya Federasiyasının Ädliyyä Nazirliyindä beynälxalq täşkilat kimi qeydiyyata alındı. Onun fäal üzvläri Azärbaycan särhädlärindä tezliklä öz härbi dästälärini yaratdılar, Qusar vä Xaçmaz särhäd rayonlarında münaqişälärin törädilmäsi üçün emissarların göndärilmäsi başlandı. Täbii ki, Azärbaycan-ermäni käskin qarşıdurması şäraitindä Ermänistanın xüsusi xidmät orqanları da läzgi silahlılarından istifadä etmäyä çalışdı. Hätta täxribat aktları täşkil edilirdi. Ancaq ümumiyyätlä, Azärbaycan-läzgi qarşıdurması üzrä fitnälär sämärä vermädi. Yäqin ki, polietnik ähaliyä vä çoxsaylı daxili ziddiyyätlärä malik olan Dağıstan Respublikasının sabitliyi üçün läzgi separatçılığının tählükäli olduğunun Rusiya hakimiyyät qurumları täräfindän därk edilmäsi burada öz rolunu oynayıb. Çeçenistanda härbi ämäliyyatlar başlandıqdan sonra Rusiya hökumätinin “Sadval”ın fäaliyyätinä olan münasibäti daha soyuq oldu. Birlikdä edilän säylär näticäsindä Samurun här iki sahili boyunca väziyyät sakitläşdi vä indiki zamanda hadisälärin näzarätsiz baş vermäsi tählükäsi yoxdur.

Azärbaycanlıların vä läzgilärin din ümumiliyi vä çoxäsrlik qonşuluq änänäläri etnoslararası münasibätlärin sabitläşdiricisi rolunda çıxış edir. Ähalinin 1989-cu il siyahıya alınmasının näticälärinä görä, yerli läzgilärin 47,5 faizi Azärbaycan dilini särbäst danışdıqları ikinci dil kimi göstäriblär. Azärbaycan Dövlät Statistika Komitäsinin 1991-ci ildä apardığı tädqiqata görä, läzgilärin täqribän beşdä bir hissäsi (19,2%) qarışıq nikahdadır vä bu, ölkä üzrä än yüksäk göstäricidir. Läzgi dili vä mädäniyyätinä yardım üçün görülän tädbirlär müsbät näticä verir. Bu gün Azärbaycanda läzgi dilindä ibtidai mäktäblärdä tädris aparılır, qäzet näşr edilir, radio verilişlär buraxılır. “Samur” läzgi milli-mädäni märkäzi artıq bir çox illärdir uğurla fäaliyyät göstärir. 1998-ci ildä Qusarda Läzgi Dövlät Teatrı açılıb.

Hal-hazırda Qusar vä Ağdaş rayonlarının yerli idaräetmä orqanlarının rähbärläri milliyyätcä läzgi olan şäxslärdir. Läzgi qadın Asya Manafova “Yeni Azärbaycan” iqtidar partiyasının siyahısı ilä parlamentä seçilib. O, Milli Mäclisin täbii ehtiyatlar vä ekologiya komitäsinä rähbärlik edir. Qusar ärazi dairäsindän ikinci läzgi deputat parlamentä seçilib. Läzgilär bütün nüfuzlu partiyalarda tämsil olunublar, ancaq burada onların fäallığı azärbaycanlıların fäallığından xeyli aşağıdır.

Avarlar Azärbaycanda çoxsaylı etnik icmadır. Ähalinin 1999-cu ildäki siyahıya alınmasına görä, onların miqdarı 15% artıb vä 50,9 min näfär, yaxud ölkä ähalisinin 0,6%-ni täşkil edib. Onlar äsasän Balakän vä Zaqatala rayonlarında mäskunlaşıblar. Burada iri vä zängin tarixä malik avar kändläri: Car, Siliban, Masex vä s. yerläşir.

Azärbaycan-avar münasibätläri bütün sovet dövründä vä müstäqillik äldä edildikdän sonrakı dövrdä qarşıdurma vä toqquşmalarla pozulmayıb. Avarlarda azärbaycandillilik vä Azärbaycan mädäniyyätinä inteqrasiya çox yüksäk säviyyäyä çatıb. Bakı, Gäncä vä respublikanın digär şähärlärindä yaşayan avarlar vä azärbaycanlılar arasında färq tapmaq olduqca çätindir. 90-cı illärin ävvällärindä avar millätçiliyinin bir qädär yüksälişi müşahidä olunurdu. 1993-cü ildä hakimiyyätsizlik vä Elçibäyin Heydär Äliyevlä äväz olunduğu dövrdä Balakän rayonunda hätta silahlı dästälär yaradılmışdı, yerli icra hakimiyyätinä täzyiqlär göstärilirdi. Ancaq väziyyät toqquşmaya qädär çatmadı, dästälär buraxıldı vä silahlar tähvil verildi.

Ümumiyyätlä, o dövrdä avar millätçiliyi läzgi millätçiliyindän zäif idi. Avar icmasının yerli rähbärläri iqtisadi säciyyäli vä yerli icra hakimiyyätindä avarların tämsilçiliyinä aid mäsälälär üzrä Bakı ilä dinc, sakit danışıqlara üstünlük verdilär. Balakän vä Zaqatala rayonlarında yerläşän ümumtähsil mäktäblärinin aşağı siniflärindä bir neçä ildir ki avar dili tädris olunur. Azärbaycan parlamentindä avar icması öz deputatı ilä tämsil olunur. 2001-2002-ci illärdä respublikanın şimalında millätçi-kriminal dästälärin silahlı fitnälär törätmäk vä qeyri-sabit väziyyät yaratmaq cähdlärinin qarşısı Azärbaycan hökumäti täräfindän qäti surätdä alındı vä yerli avar ähalisindän dästäk ala bilmädi.

1999-cu il siyahıya almasının göstäricilärinä görä, dağıstandilli digär etnosların da miqdarı artmaqdadır, ancaq ähalinin tärkibindä onların xüsusi çäkisi däyişilmäz qalmaqdadır. 15,9 min, yaxud 0,2% saxur vardır. Xınalıqlılar, buduqlar vä qrızların miqdarı bundan da azdır. Onlar eyniadlı dağ kändlärinin sakinläridir. Bu kändlär (xüsusilä dä Xınalıq) Qafqazın än yüksäk vä älçatmaz zirvälärindä yerläşän kändlär sayılır. Bunların özläri vä Azärbaycanın digär rayonları arasında älaqälär äsasän yay vaxtında häyata keçirilir.

Şahdağlılar ilä azärbaycanlılar arasındakı etno-mädäni älaqälärin qädim tarixi vardır. Xınalıqlılar, qrızlar vä buduqlar Azärbaycan mäktäblärindä tähsil alırlar vä Azärbaycan dilindän fäal istifadä edirlär. Yeni dövrdä şahdağ qrupunun mäişätindä, täsärrüfatçılığında, mädäniyyätindä Azärbaycan änänälärinin üstün täsiri näzärä çarpır.

Talışlar qädim zamanlardan Azärbaycanda mäskunlaşan irandilli etnoslar arasında sayca än irisidir. Onlar Azärbaycanın cänub-şärqindä, äsasän Länkäran, Astara vä qismän Masallı, Lerik rayonlarında mäskunlaşıblar. İndi Bakı vä Sumqayıtda da onların çoxları mäskunlaşıb. 1926-cı ildäki ilk sovet siyahıya almasının näticälärinä görä, 77,3 min talış qeydä alınmışdı vä bu, Azärbaycanın o zamankı ähalisinin 3,3%-ni täşkil edirdi. 1939-cu ildäki siyahıyaalma zamanı isä yalnız 3 min talış qeydä alınıb vä sonralar bu qrafa sorğu väräqlärindä heç olmayıb. Yalnız 1989-cu ildäki siyahıyaalma zamanı “milliyyät” qrafasında 21 min näfär talış göstärib. 1999-cu il siyahıya alması isä lap böyük tääccüb doğurdu vä onun näticälärinä görä, talışların miqdarı artıq 76,8 min näfär, yaxud respublikanın bütün ähalisinin 1 faizini täşkil edirdi. Fäqät güman edilir ki, bu räqäm dä äslindä aşağıdır vä talışların häqiqi sayını äks etdirmir.

Azärbaycanda talışların miqdarındakı bu däyişikliklär öz izahını täläb edir. Bütün sovet-kommunist dövründä vä müstäqillik dövrü ärzindä Azärbaycandan vä Azärbaycana talışların heç bir köçü baş vermäyib. SSRİ-däki “fäxri” millätlärin azsaylı etnoslar hesabına iriläşdirilmäsi tämayülünä uyğun olaraq yerli talışlar da azärbaycanlılar qismindä qeydä alınmışdılar. SSRİ dağıldıqdan sonra, müstäqil Azärbaycan şäraitindä talışların böyük hissäsi yaranmış imkandan istifadä edib öz ävvälki etnik adlarını bärpa etdi.

Talışlar Azärbaycan millätinä därin inteqrasiya ediblär. Talışlarla azärbaycanlıların änänäläri, mädäniyyäti vä mäişäti bir-birindän az färqlänir. Talışlar bir çox onilliklär ärzindä Azärbaycan mäktäblärindä tähsil alırlar vä Azärbaycan dilini gözäl bilirlär, talış dilini isä mäişätdä işlädirlär (daha çox känd yerlärindä, näinki şähärlärdä). İndi talışların toplu mäskunlaşdığı zonalarda yerläşän mäktäblärdä talış dili därsläri älavä olunub. “Talış sädo” qäzeti näşr olunur, talış dilindä radio verilişläri aparılır. Bakı vä Länkäranda talış mädäniyyät märkäzläri fäaliyyätdädir. Länkäran şähärinin diyarşünaslıq muzeyindä vä dram teatrında talış tarixinä, ädäbiyyatına, folkloruna vä incäsänätinä böyük diqqät ayrılır.

Tarixän azärbaycanlılarla talışlar arasında etnik zämindä toqquşmalar müşahidä olunmayıb. Fäqät Azärbaycan Respublikasının müstäqilliyi uğrunda gedän mübarizä dövründäki türk millätçiliyinin artması fonunda “talış” adının bärpası ölkänin bu bölgäsindäki gärginlik üçün müäyyän zämin yaratdı. Talış Xalq Partiyasının yaradılması bäyan edildi. Daha sonra isä onun liderläri etnik amilin qabarıq görsänmämäsi vä Azärbaycan-talış qarşıdurmasının qızışdırılmasında ittiham olunmamaq üçün bu partiyanın adını Bärabärhüquqlu Xalqlar Partiyası adına däyişdirdilär. Respublikanın cänub bölgäsinin respublika märkäzindän ayrılma vä onunla qarşıdurma prosesi 1993-cü ildä öz kulminasiya nöqtäsinä çatdı. (Elçibäyin Bakını tärk etdiyi, Heydär Äliyevin isä iqtidarda tam bärqärar olmadığı dövr, ümumiyyätlä, Azärbaycandakı milli azlıqlar arasında här cür mümkün olan millätçi vä separatçı häräkatların artdığı dövr idi). Müdafiä Nazirliyinin idarä başçılarından biri olan Älikram Hümbätov 1993-cü ilin avqustunda cänubda yerläşdirilmiş härbi hissäläri, cänub rayonlarındakı icra aparatlarını vä hüquq-mühafizä orqanlarını özünä tabe edib Azärbaycanın tärkibindä “Talış-Muğan Respublikası”nın yaradıldığını elan etdi vä märkäzi hakimiyyät ilä güc mövqeyindän dialoq aparmağa cähd etdi.

Hümbätovun bu häräkätini separatçılıq kimi säciyyäländirmäk çätindir. Çünki nä o, nä dä onun täräfdarları ölkänin cänubunun Azärbaycandan ayrılması barädä bäyanat vermämişdilär. Bakının näzarätindän müväqqäti çıxmış ärazidä talışlarla azärbaycanlılar arasında heç bir qarşıdurma vä iğtişaş müşahidä olunmurdu. “TMR”-in elan edilmäsi daha çox, yerli tayfa qruplarına arxalanan härbçilär dästäsi täräfindän hakimiyyätin älä keçirilmäsinin siyasi-ideoloji pärdäsiydi (Surät Hüseynovun qiyamı kimi, ancaq yerli miqyasda vä daha mähdud mäqsädlärlä) vä Azärbaycanın bütövlüyü üçün deyil, daha çox onun unitarlığı (vahidliyi) üçün tählükä daşıyırdı. Här bir halda Hümbätov vä onun täräfdarlarının avantürist macärası tezliklä iflasa uğradı. Danışıqların lazımi näticä vermädiyini görän Milli Mäclis vä artıq onun sädri olan Heydär Äliyev respublikanın cänubunda hakimiyyäti özbaşına älä keçirän şäxslärä qarşı qalxmaq çağırışı ilä ähaliyä müraciät etdilär vä bir sıra zäruri ämäli tädbirläri häyata keçirdilär. Milli-demokratik yönümlü Azärbaycan Xalq Cäbhäsi vä Müsavat partiyaları Hümbätovun ämällärini pislädilär. Ähali vä yerli elitanın äsas kütläsi märkäzi hakimiyyäti dästäklädilär. Nä talışlarda vä nä dä azärbaycanlılarda arxa tapmayan Hümbätov häräkatı hökumät qüvväläri ilä elä ilk toqquşmadan sonra dağıldı, onun täşäbbüskarları vä yaxın täräfdarları tezliklä häbs edildilär vä uzun müddätä mähkum olundular. Hümbätov qiyamını dästäkläyän Bärabärhüquqlu Xalqlar Partiyası Ali Mähkämänin qärarı ilä tezliklä buraxıldı.

Ağır sosial-iqtisadi şäraitä baxmayaraq indi Azärbaycanın cänubundakı durum yetärincä sabitdir vä hökumätin tam näzarätindädir. Doğrudur, İranın Azärbaycana öz täsirini qüvvätländirmäk üçün talış amilindän istifadä etmäk meylläri müşahidä olunur. Azärbaycan İslam Partiyasının İran xüsusi xidmät orqanları ilä ämäkdaşlıqda ittihamlanan fäallarının mähkämä prosesindä säslänän mälumatdan aşkar olundu ki, onlar äsasän ölkänin cänubundan gäncläri seçib guya dini tähsil almaq üçün qonşu dövlätin ärazisindäki xüsusi märkäzlärä, äslindä isä onlara ideoloji täsirin göstärilmäsi vä xüsusi hazırlığın keçilmäsi üçün göndärirdilär. Ancaq onlar näzäräçarpan näticälärä nail ola bilmädilär.

Dövlätin sabitliyi vä bütövlüyü üçün ölkänin cänubundakı mövcud müsbät väziyyät bölgä elitasının räftarını yüksäk däräcädä müäyyänläşdirdi. O, märkäzi hakimiyyät vä idaräetmä orqanlarında yetärincä geniş tämsil olunur. Milli Mäclisdä ölkänin cänubundan olan böyük deputat qrupu vardır, ancaq onların talış, yaxud Azärbaycan mänşäli olmasını müäyyänläşdirmäk çox çätindir. Änänävi olaraq talışlar vä ümumiyyätlä, ölkänin cänub rayonlarından çıxan insanlar ticarät sahäsindä üstünlük täşkil edirlär. Hüquq-mühafizä orqanlarında vä silahlı qüvvälärin zabit korpusunda onlar yetärincä çoxdur. Hälä çar vä sovet dövründä bu bölgä öz peşäkarlığı vä märdliyi ilä mäşhur olan döyüş generalları Sämädağa Mehmandarovu vä Häzi Aslanovu boya-başa çatdırıb. Azärbaycan vä Qafqaz müsälmanlarının dini lideri şeyxülislam Allahşükür Paşazadä (Astara rayonundandır) vä ölkänin bir çox digär din xadimläri mänşäcä talışdırlar. Beläliklä, yaxın gäläcäkdä respublikanın cänubunda etnik gärginlik ocağının yaranması ehtimalı cüzidir.

Kürdlär Azärbaycanın qärbindäki Laçın vä Kälbäcär särhäd rayonlarında, eläcä dä Naxçıvan MR-dä yaşayırlar. Azärbaycandakı bu etnik qrupun miqdarıyla talışlarınkına bänzär dolaşıqlıq baş verib. 1926-cı ildäki siyahıyaalmaya görä, 40 min, yaxud respublika ähalisinin ümumi sayının 1,8%-i miqdarda kürd qeydä alınıb. Sonra isä kürdlärin “räsmi” miqdarı çox azaldılıb. 1989-cu ildä kürdlärin sayı 12 min näfär idi. Azärbaycan-ermäni münaqişäsi başlandıqdan sonra Ermänistandan Azärbaycan ärazisinä 200 min azärbaycanlı ilä yanaşı minlärlä müsälman kürd qaçıb gälib. Azärbaycanın daha altı rayonunun ermäni silahlı qüvväläri täräfindän işğalı näticäsindä täqribän bütün yerli kürdlär qaçqın, yaxud mäcburi köçkün väziyyätinä düşdülär.

Häm sovet dövründä vä häm dä ondan ävvälki dövrdä kürdlärin Azärbaycan mühitinä assimilyasiyası (qovuşması) çox intensiv gedirdi. Yerli kürdlärin äksäriyyäti Azärbaycan mäktäblärindä tähsil alıb vä hätta öz aralarında da Azärbaycan dilindän geniş istifadä edirlär. Bu gün yalnız yaşlı näslin az hissäsi kürd dilindä danışa bilir. Kürd dilinin, kürd xalqının mänävi mädäniyyätinin qorunub saxlanılması vä inkişafına edilän säylär o qädär dä sämärä vermir. İndiki vaxtda Respublika Mädäniyyät Fondu näzdindä “Ronai” kürd milli-mädäni märkäzi fäaliyyät göstärir, “Kürdün säsi” qäzeti epizodik näşr olunur.

1918-1920-ci illärdä Azärbaycanın müstäqilliyi uğrunda mübarizänin vä 1989-1992-ci illärdä onun bärpasının fäalları vä iştirakçıları arasında kürd köklü çoxlu insanlar vardı, ancaq onların äksäriyyäti etnik adlarını “azärbaycanlı” adına däyişän şäxslärdir. Ancaq buna baxmayaraq, “kürd problemi” ölkä ictimaiyyätinin diqqät märkäzindädir. Bu, qonşu Ermänistanın işğal olunmuş vä Dağlıq Qarabağı Ermänistandan ayıran Kälbäcär, Laçın, Zängilan vä Qubadlı rayonlarının ärazisindä 1993-1995-ci illärdä “kürd muxtariyyäti” adı altında näzarätdä saxlanılan bufer zonasının yaratmaq cähdläri ilä bağlıdır. Sovet hakimiyyätinin ilk illärindä burada “Qırmızı Kürdüstan” qäzasının mövcudluğu ideoloji äsaslandırma faktı kimi istifadä olunurdu.

Aydındır ki, häm öz ärazisindän, häm dä işğal olunmuş Azärbaycan torpaqlarından müsälman kürdlärin hamısını qovmuş ermänilär onların dästäyinä ciddi arxalana bilmäzdilär. Buna görä dä onlar planlarının gerçäkläşdirilmäsi üçün Rusiya, Qazaxıstan vä digär ölkälärin kürd täşkilatlarının fäallarının cälb edilmäsinä säylärini yönältmişdilär. Ancaq bundan da heç nä alınmadı. Müsälman kürdlärdän färqli olaraq Ermänistandan qovulmayan yezidi kürdlärin Azärbaycana heç bir aidiyyäti olmayan müraciäti nä dünyada, nä dä bölgädä heç bir äks-säda doğurmadı.

Müstäqillik äldä edildikdän sonra Azärbaycanda türk millätçiliyinin möhkämlänmäsi belä bir täşviş doğurdu ki, uzun illär boyu Türkiyä hökumäti ilä amansız mübarizä aparan vä terror üsullarını fäal tätbiq edän Kürd Fählä Partiyası (PKK) anti-Azärbaycan fäaliyyätinä dä başlaya bilär. PKK-nın güclü täsiri altında olan kürd icmasının häqiqätän dä Azärbaycanda öz fäallığını artırmaq cähdläri olub. PKK lideri Abdulla Öcalanın mähkämä prosesindä verdiyi ifadälär yerli KİV-dä böyük säs-küyä säbäb olmuşdu. Onun ifadäsinä görä, Azärbaycanda onun än güclü vä şaxälänmiş täşkilatı vardır.

Tatlar. Azärbaycanın şimal-şärqindä täqribän 10 min näfär irandilli tat yaşayır. Müsälman tatlar, xüsusilä dä respublikanın şähärlärinä daimi yaşayış üçün çoxdan köçänlär intensiv assimilyasiyaya märuz qalıblar. Onların äksäriyyäti özünü azärbaycanlı hesab edir vä demäk olar, tat dilini itiriblär. Bu etnik qrupun konsolidasiya säviyyäsi häddän aşağıdır. Etnik mänşäyinä görä tat, ancaq özünüdärkä vä ähval-ruhiyyäyä görä azärbaycanlı olan şäxslär ölkänin siyasi vä mädäni häyatında fäal iştirak edirlär. Hälä 80-ci illärin sonunda vä 90-cı illärin ävvälindä Azärbaycan Mädäniyyät Fondunun näzdindä yaradılan tatların “Azäri” ictimai birliyinin fäaliyyäti näzärä çarpmır. Eläcä dä Azärbaycanda xeyli miqdarda tatar vä Axıska türkläri (uyğun olaraq 30 vä 45 min näfär) yaşayır. Bu etnik qrupların Azärbaycan türkläri ilä çox sıx dini vä mädäni-dil yaxınlığının olmasına baxmayaraq, onlar öz säciyyävi xüsusiyyätlärini itirmäyiblär vä öz ictimai birlikläri var.

Yähudilärin Azärbaycanın etnik rängarängliyindä näzärä çarpan yeri var. Bu qrup ölkädä qädim zamanlardan mäskunlaşan dağ yähudiläri (onlar tat dilindä danışdıqları üçün bäzän onları yähudi tatlar adlandırırlar) vä Rusiyanın Qafqazı işğal etdiyi zaman bura mühacirät edän avropalı yähudilärä, aşkinazlara bölünür. Bütün postsovet mäkanında olduğu kimi Azärbaycanda da sonuncu bir neçä onillikdä yähudilärin sayının azalması tämayülü müşahidä olunur. Onların İsrail vä Qärb ölkälärinä böyük sayda mühaciräti buna säbäb olub. Yähudilärin miqdarı 1939-cu ildäki maksimal 41,2 min näfärdän 1999-cu ildäki 8,9 min näfärä enib. Ölkä ähalisindä onların xüsusi çäkisi uyğun olaraq 1,3%-dän 0,1%-ä enib. İndi respublikada bir neçä sinaqoq, “Soxnut” beynälxalq yähudi täşkilatının şöbäsi, “Azärbaycan - İsrail” cämiyyäti fäaliyyät göstärir. Onlar täräfindän yähudi icmalarının vä İsrailin Bakıdakı säfirliyinin yardımı ilä mädäni tädbirlär keçirilir, yähudi ädäbiyyatı näşr edilir, müxtälif yaradıcılıq kollektivlärinin fäaliyyäti täşkil olunur. Äksäriyyäti rusdilli şähärlilär olan avropalı soydaşlarından färqli olaraq burada yaşayan dağ yähudilärinin täxminän hamısı Azärbaycan dilindä särbäst danışa bilir vä onu tez-tez işlädirlär.

Yekunlaşdırdıqda birmänalı näticä çıxarmaq olar ki, Azärbaycan Respublikasının hüdudlarında mövcud olan etnik azlıqlar onun bütövlüyü vä müstäqilliyi üçün här hansı tählükä käsb etmir (ermänilär istisna olmaqla). Azärbaycanlıların xüsusi çäkisi bütün keçän äsr boyu artıb vä 1926-cı ildäki 62,1 faizdän 1999-cu ildäki 90 faizä qädär qalxıb. Fäallığının zirvä nöqtäsi 1993-1994-cü ilä düşän separatçı vä potensial separatçı häräkatlar yüksäk däräcädä xaricdän tährik olunub vä kütlä täräfindän dästäklänmäyib. Azärbaycan hökumätinin dil, mädäniyyät, hakimiyyät qurumlarında tämsilçilik mäsäläläri üzrä milli azlıqların täläb vä tövsiyälärinä diqqät vermäsi väziyyätin yumşalmasına vä milli azlıqların Azärbaycan cämiyyätinä qovuşmasına böyük yardım edib.

Bu gün äksär etnik qrupların näinki hakim “Yeni Azärbaycan” partiyasının tärkibindä tämsilçiliyi vä hätta milli-demokratik müxalifät sıralarında mühüm rol oynaması milli azlıqların Azärbaycanın siyasi häyatında iştiraka olan marağının artmasından xäbär verir. Bu düşärgäyä mänsub olan Müsavat, Xalq Cäbhäsi vä s. partiyaların özäkläri näinki läzgi, avar, saxur vä tatların toplu yaşadığı şimal rayonlarında, eläcä dä talışların böyük kütläsinin yaşadığı cänubda da fäal işläyir.

Ancaq Azärbaycanın müstäqilliyinin dästäklänmäsi vä milli azlıqların ümumazärbaycan siyasi proseslärinä qatılması ayrı-ayrı etnik qrupların nümayändäläri täräfindän müxtälif növlü täläblärin iräli sürülmäsini, xarici siyasätin istiqamätlänmäsi sahäsindä şäxsi räylärinin bildirilmäsini vä hätta här hansı müäyyän ölkä (Rusiya, İran, İsrail vä s.) ilä älaqälärin möhkämländirilmäsi üzrä lobbist fäaliyyäti istisna etmir. Lakin bu, ictimai häyatın demokratik täşkili üzrä sivil dünyanın här yerindä qäbul olunmuş normalar çärçiväsinä tamamilä sığır vä buna sakit, anlamlı münasibät bäslämäyi öyränmäk lazımdır.