BIRINCİ FƏSİL:
MÜQƏDDƏS TERROR
ERMƏNİ QRİQORYAN VƏ YA ORTODOKS KİLSƏSİ

Ermənistan elə bir şeytan məmləkəti nümunəsidir ki, yalnız dövlət və kilsə bir olanda belə nümunə mümkündür. Məsələ burasındadır ki, Osmanlı İmperiyası başlanğıcmdan hökumət xristianlıqla digər dinlər arasında barışıq xətti yeridirdi. Osmanlı qaydaqanunlarının erkən vaxtlarından xristian kəndliləri müsəlman hakimiyyəti altında olduqlarını bəyənirdilər. Kəndlilər xristian feodal sahibkarların yüksək vergilərindən və təhqirlərdən xilas edilmişdi. Osmanlılar onların həyatlarına qanun və qayda gətirdilər, həm də onlara din azadlığı bəxş etdilər.

Erməni Kilsəsinin rəsmi internet saytmda deyilir: "Erməni Kilsəsi tarix boyu erməni xalqı ilə o qədər yaxın olmuşdur ki, indi onları birbirindən ayrı düşünmək mümkün deyil. Millət və kilsə məfhumları o qədər qaynayıb-qarışmışdır ki, sanki 'milli kilsə' termini məhz ermənilər tərəfindən məxsusi düşünülmüşdür». Sonra isə əlavə edilir: "Belə ki, yaranışmdan ta bu günə kimi kilsə siyasi və ictimai müzakirələrin mərkəzi olmuşdur. Millətin problemləri həmişə kilsəni dərindən düşündürmüşdür».

1536-cı ildə Osmanlı hökuməti Fransa ilə bağladığı müqaviləyə əsasən fransızlara bütün Osmanlı torpaqlarında ticarət etməyə icazə verildi. Fransızlara əlahiddə dini azadlıq da bəxş olundu. Onlara həm də ərazidəki bütün Müqəddəs Yerlərə nəzarət hüququ da verildi ki, bu da Osmanlı İmperiyasında katoliklər üzərində fransızların protektoratının fəaliyyətinə imkan yaratdı.

Xristianların zorla İslamı qəbul etməsi haqqında Osmanlı İmperiyasının siyasətindən xeyli yazılmışdır. Bu, fantaziyadan başqa bir şey deyildir! Əslində Osmanlı İmperiyasında dini azadlığa təminat verilməsi həmin imperiyanın süqutunu şərtləndifmişdir. Ruslar Osmanlıların bu səhvindən öyrənmiş və öz imperiyalarını yaradarkən müvafiq addımlar atmışdır.

Xristianlar arasında müsəlman etnikdini kartı ilə ilk oynayanlar ruslar olmuşdur. Osmanlı İmperiyası süquta uğramağa başlayanda Rusiya, Avstriya, İtaliya və başqaları Osmanlı torpaqlarını ələ keçirməyə başladılar. Müharibə döyüşləri, arxasınca isə barışıqlar getdi. 1774-cü ildə Osmanlılar və ruslar belə barışıqdan birinə imza atdılar. Həmin müqaviləyə əsasən ruslara Osmanlı İmperiyasında yaşayan xristianların maraqlarını müdafiə etmək hüququ verildi. Bu hüquq Osmanlıların daxili işlərinə Avropanın birbaşa təsiri üçün bütün qapıları açdı.

Bu, Osmanlı İmperiyasında yaşayan xristianların Qərb dünyası ilə yaxın dostluğunun başlanğıcı oldu. Bu, həm də Osmanlı İmperiyasında yaşayan azsaylı əhalinin millətçi hərəkatlarının dayanışı oldu. Osmanlılar 1453-cü ildə xristian Konstantinopolu zəbt etdilər. Sonra bu böyük şəhər İstanbul adlandı. Osmanlı sultanı artıq ortodoks xristianlığı tanımış və 1461-ci ildə Bursanın erməni yepiskopu Hovakim Ovakimi Osmanlı İmperiyasında yaşayan bütün ermənilərin patriarxı təyin etmişdi. Müsəlmanlar və erməni xristianları arasında yaranmış dostluq bundan sonra üç yüz ildən çox davam edəcəkdi. Bu elə bir dövr idi ki, oradakı xristian əhali arasında Avropa təbliğatı aparılmırdı.

Sultan erməni kilsəsinin yaranmasına kömək edəndən sonra yetmiş mindən artıq ermənini krımlılardan xilas etdi. Bu xristianlar Bizans hökuməti tərəfindən Krıma sürgün edilirdi. O, erməni xristianların İstanbulun cənubundakı Mərmərə dənizi sahilləri boyunca məskunlaşdırdı (1)

Bu ermənilər özlərini Osmanlı İmperiyasında elə etibarlı aparırdılar ki, sultana ən sadiq adamlar kimi tanımrdılar. Sultan onların xristian dinini tammışdı, onlara hüqüqlar və azadlıqlar vermişdi. Buna baxmayaraq, Osmanlı İmperiyası süquta uğramağa başlayanda ermənilərin bəziləri uzun əsrlər boyu Osmanlı sultanlarının onlar üçün etdiklərini danmağa başladılar. Həmin yeni yaranmış satqm erməni

liderləri Avropa dövlətlərinin himayədarlığı altında Osmanlı torpaqlarını qeyd-şərtsiz ələ keçirmək üçün avropalılarla danışıqlara başladılar. Bu az saylı erməni liderləri ilə əlaqə quran ilk güclü dövlət Rusiya oldu. Eyni erməni liderləri Osmanlı torpaqlarını ələ keçirmək məqsədi ilə iş aparsalar da, eyni zamanda özlərini sultana sədaqətli kimi göstərirdilər.

Çar Böyük Pyotr (1689-1725) Qafqazın işğalında erməni satqınlığmdan məharətlə və səmərəli istiafdə etdi. II Yekatrinanın dövründə də ermənilər Rusiyaya köməkliyini davam etdirdilər. Lakin nə I Pyotr, nə də II Yekatrina ermənilərə verdikləri vədi yerinə yetirmədi. Buna baxmayaraq, azad torpaqlar və orada quracaqları dövlətlərinin xəyalı ilə yaşayan ermənilər Osmanlılara satqınlığı və ruslara köməkliyini davam etdirirdi. Ermənilərin həm dünyəvi, həm də dini liderləri Qafqazdakı müsəlman torpaqlarının ruslar tərəfindən işğalmı müdafiə etirdi.

1796-cı ildə ruslar Dərkənd şəhərini mühasirəyə aldı. Özlərini Osmanlılara sadiq göstərən erməni sakinləri şəhərin su ilə təchizi haqqında məlumatı ruslara çatdırdılar və məhz bunun nəticəsində ruslar döyüşdə qələbə çaldılar. Erməni arxiyepiskopu Arqutinskiydolqoru-kov 1790-cı illərdə verdiyi bəyanatda ümid etdiyini və inandığını bildirirdi ki, ruslar "erməniləri müsəlman boyunduruğundan azad edəcəkdir» (2) Erməni Kilsəsinin rusları müdafiə etməsi və erkən 1800-cü illərdə ruslarla qurduqları və bu gün də davam edən iş birliyi və əməkdaşlıq haqqında lazım olduğundan da çox faktlar mövcuddur.

1808-ci ildə çar I Aleksandr (1801-1825) ruslara kömək məqsədi ilə apardığı casusluq fəaliyyətinə görə Erməni Kilsəsinin katolikosu Danieli birinci dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif etdi. Ruslar qərbə hücum edib Osmanlı torpaqlarının dərinliklərinə irəliləyəndə də Erməni Kilsəsi daim onlara kömək edir və ardıcıl olaraq rusların onları "müsəlman zülmündən" xilas etməyə səsləyirdi (3)

Xristian erməniləri ilə müsəlman Osmanlıları arasındakı nifrətin artmasının kökləri Erməni Kilsəsinin fəaliyyəti və cəhdləri ilə bağlıdır. Hər halda, ruslar Osmanlı torpaqlarını zəbt edən kimi Erməni Kilsəsi ilə birlikdə işləyərək oradakı müsəlman əhalini kompensasiya ödəmədən qovmuş, keçmiş müsəlman evlərinə və torpaqlarına erməniləri köçürmüşdür.

1992-ci ildə qonşu Azərbaycanın bir hissəsi Qarabağa ermənilərin heç bir əsası olmayan hücumu haqqında çox yazılmışdır. Həmin hücum rusların ermənilərə bir milyard dollarlıqdan artıq hərbi silah və ləvazimatı hədiyyə etməsi nəticəsində baş tutmuşdu. Erkən 1800-cü illərdə çoxsaylı müsəlman əhali bu torpaqda məskunlaşmışdı. Lakin ruslar bu torpaqları Osmanlılardan alan kimi ermənilər müsəlman evlərinə köçdülər. Bu gün isə ermənilər Qarabağın onların "qədim" vətəni olduğunu bəyan edirlər. "Qədim" sözünün erməni izahının bu baxımdan təxminən iki yüz yaşı vardır.

Ermənilər müstəqil vətən yaratmaq üçün eynilə yunanların 1821-ci ildə etdiyi hərəkətin təkrarmı arzulayırdı. Ortada yalnız məhz ermənilərlə bağlı olan praktik problem var idi. Yunanlar malik olmaq istədikləri torpaqlarda əksəriyyət təşkil edirdilər, ermənilər isə həmişə azlıqda olmuşlar. Ona görə də ermənilər dərhal başa düşdülər ki, özlərinin müsəqil hökumətlərini, diktatorluğunu və sair qurmaq üçün onlara xarici müdaxilənin köməyi və dəstəyi lazımdır (4)

Yalnız 1827-1829-cu illərdəki rus-fars (müasir İran) və rus-Osmanlı müharibələri vaxtı erməni liderləri və onların xristian din xadimləri hiss etdilər ki, onların müstəqil dövlət qurmaq vaxtı yetişmişdir. Bu müharibələr ərzində Rus İmperiyasında yaşayan ermənilər İranda və Osmanlı İmperiyasında yaşayan ermənilərlə birləşərək öz dostlarının və qonşularının əleyhinə döyüşən ruslara kömək edirdilər.

Bu və bundan sonra olan müharibələrdə ruslar müsəlman torpaqlarını zəbt edəndə ermənilər həmişə rusların tərəfini saxlayırdı. Rusların işğal etdiyi ərazilərdəki çoxsaylı müsəlman əhalisi çoxlu adam itkisi bahasına öz ev-eşiyindən qovulur, onların arxasmca isə erməni xristianlar həmin ev-eşiklərə sahib dururdu. Bax, məhz bu üsulla indi Ermənistan Respublikası adlanan ərazidə erməni əhalisınin üstünlüyü əmələ gətirilmişdir - bu üstünlük rusların hərbi gücü sayəsində yaradılmışdır. Ruslar müsəlman Persiyanın şimali əyalətlərini zəbt edəndə Eçmiadzin monastrı da həmin ərazinin içində idi. Bu, bütün erməni katoliklərinin arxiyepiskopluğu (və ya əyalətin ən yüksək rütbəli yepiskopu) idi. Ruslar indiyə kimi İstanbuldakı erməni patriarxı ilə əlaqələri kəsilmiş katoliklərin çürüməkdə olan nüfuzunu bərpa etməyə na-

il oldular. Xristianların bu qrupu bütün rus çarlarının sadiq nökərlərinə çevrildilər.

Çar I Nikolay (1825-1855) ilk dəfə Osmanlı İmperiyasının "Avropanın xəstə adamı" olduğunu söyləmiş şəxsdir. O özünü Osmanlı İmperiyası hüdudiarındayaşayan xristianların ən ali himayədarı elan etmişdi. İrəvan şəhərini hücuım və işğal edərək farslardan alan ruslar olmuşdur və indi həmin şəhərdə Ermənistanın paytaxtı yerləşir. 1827-ci ildə rusların işğalından qabaq burada, o dövrün bütün Zaqafqaziyasında olduğu kimi, əhalinin 80 faizindən çoxunu müsəlmanlar təşkil edirdi. Ümumən bütün ərazidə müsəlmanlar və rus əleyhinə olan millətlər məskunlaşmışdı. Məhz rusların və onların əraziyə yeritdiyi ermənilərin qəddarcasına apardığı siyasətin nəticəsində sonralar tənasüb dəyişmişdir.

Krım Müharibəsi dövründə (1853-1856) Osmanlıiar öz qüvvələrini Qərb dövlətləri ilə rusların əleyhinə birləşdirdi. Anadolunun şərq əyalətlərində (indiki Türkiyə) yaşayan erməni liderləri casusluq fəaliyyəti göstərərk Rusiyaya fəal köməklik edirdi. 1854-cü ildə Qarsda bir neçə erməni həbs edildi. Çarlara kömək lazım olanda onlar erməniləri hərəkətə gətirir, onlara vədlər verir, onları komplimentlər içində çimizdirirdilər. Çarların ermənilərə ehtiyacı olmayanda isə vədlərini heç vaxt yerinə yetirmirdilər. Buna baxmayaraq, erməni xristianlar rusları müdafiə etməkdə davam edirdi.

Osmanlıların əleyhinə göstərdiyi bütün fəaliyyəti müqabilində katolikos Nerses Asdarakes çar I Nikolaydan cəmi bir təşəkkür məktubu almışdır. Rusların Eçmiadzin katolikosuna verdiyi bütün vədlərini yerinə yetirməməsinə baxmayaraq, kilsə Rusiyaya sadiqliyini davam etdirirdi. bu missionerlərin təqdim etdiyi katolikızın və protestantızın "millətə əvvəllər heç vaxt olmamış tərzdə dağıdıcı effekt təsiri bağışlayır" (6).

Əsas problem çoxsaylı millətləri təmsil edən müxtəlif missionerlər arasında daxili döyüşün getməsi idi. Fransa və Avstriya katolikləri müdafiə edirdi. Protestantlar isə İngiltərə və Birləşmiş Ştatlardan maliyyələşirdi. Ruslar isə ortodoks kilsəni müdafiə edirdi. Bu əsas dövlətlərin hər biri Osmanlı İmperiyasına - tezliklə öləcəyinə inandıqları "Avropanın xəstə adamı"na öz təsirini artırmaq üçün gərgin iş aparırdı. Həmin dövlətlər öz ölkələrindən göndərdikləri dini missionerləri müdafiə etdiklərini bəyan etsə də əslində onların hər biri öz fərdi milli maraqlarını yeridirdi.

Rusiya Aralıq dənizinin ilıq sularına çıxmaq arzusunun həyata: keçməsində ermənilərdən istifadə edir, bununla həm də İngiltərənin Hindistana yolunu kəsməyi düşünürdü. Rusiya və Fransanı kənara itələyərək protestant ermənilərdən istifadə edən Britaniya isə onu Hindistanla birləşdirən həyat yolunu qorumağa çalışırdı. Katolik ermənilərdən istifadə edən Fransa Yaxın Şərqdəki öz maraqlarını düşünürdü. Yalnız Amerikanın aydın işlənmiş milli marağı yox idi.

Osmanlı dövlətinin daxili aləminə nüfuz etməyə çalışan bütün dövlətlər xristian dinindən istifadə edirdi. Bu dövlətlər tez-tez yalnız öz dini missionerlərinin hüququnu və onların xristian azlıqlarla apardığı işi müdafiə etdiklərini söyləyirdi. Başlıca həqiqət isə bu idi ki, Osmanlı İmperiyası süquta uğrayandan sonra hər bir Avropa dövləti onun torpaqlarının bir hissəsini müftəmüsəlləm ələ keçirmək istəyirdi. Başqa sözlə desək, bu Avropa ölkələri yırtıcı kimi hazır dayanaraq ölmüş Osmanlı İmperiyasını süpürləmək və onun sümüklərini yığmaq istəyirdi. Həmin ölkələrin hər birinin tez-tez Osmanlı dövlətinin daxili işlərinə qarışması və bütün bunların guya xristianların hüquqlarının qorunması naminə edildiyini açıqca göstərən tarixi sə-nədlər vardır. Ermənilərin get-gedə artan qiyamçı fəaüyyyətinin əsas səbəbi də məhz bununla bağlıdır. Məhz bu tarixi mərhələdə ermənilərin qiyamları və terrorçu əməlləri güclənmişdir. Bu ardıcıl terrorçu əməliyyatlar nəticəsində və yuxarıda adları çəkilən dövlətlərin xeyirduası ilə ermənilər özləri özləri üçün "erməni məsələsi" adlanan problem yaratmışdır.

16 iyun 1880-ci ildə Britaniyanın Anadoludakı Baş konsulu polkovnikleytenant S.U.Uilson ermənilərlə bağlı müşahidələri haqqında öz hökumətinə hesabat vermişdir. O, erməniləri "qazanc hərisləri, əksər hallarda təhsilsiz nadan, fanatik, dözümsüz və tamamilə savadsız, avam və hər cür təhsilin və inkişafın əleyhinə olan hissi ehkamların təsiri altında olanlar kimi" (7) təsvir etmişdir.

Ermənilərlə bağlı müşahidələrinə davam edən polkovnikleytenant Uilson əlavə edir ki, "düzgünlük və səmimilik kədərli dərəcədə azdır, lakin Amerika missionerlərinin təlimindəki bu cəhətlərə diqqət yetirilməsinin vacibliyi bu adamlara təsir göstərir». Polkovnik öz qeydlərini belə yekunlaşdırır: "Erməni hərəkatının məqsədi qurulmuş hakimiyyətin əleyhinə yönəlmişdir; ermənilər türklərin yerini tutmağı arzulayır. İstanbul üzərinə yürüş edən bu adamları başqa heç nə razı salmayacaqdır» (8).

Harold Armstronq erməniləri "çox güclü və adamayovuşmaz insanlar; həsəd aparan və başqası haqqında pis danışan" adamlar kimi təsvir etmişdir. O deyir ki, ermənilərin yaxşı biznes keyfiyyətləri vardır, onlar qənaətcil və bacarıqlı sövdələşmə adamıdır. Buna baxmayaraq, onlar özlərini "mübahisə xoşlayan, davakar və çoxbilmiş" kimi aparırlar». Armstronq ermənilər haqqında muşahidələrini belə tamamlayır: "Onlar bic, yapışanda qopmayan, məxfiliyə meylli, məkrli və fırıldaqçıdırlar. Dindən böyük məharətlə bəhrələnir, lakin ondan satqınlıq və paxıllıqlarının örtüyü kimi istifadə edirlər» (9).

1876-cı ildə və 1877-1878-ci il Osmanlirus müharibəsinin lap ərəfəsində erməni patriarxı Nerses Varcabotyan Britaniya səfiri Elliotla görüşərək milli azlıqların Osmanlılara qarşı Balkanlarda apardığı üsyanlardan sonra qazandıqları üstünlüklərin ermənilərə də şamil edilməsini ondan xahiş etdi. İyirminci əsr yaxınlaşdıqca Osmanlı İmperiyası daha sürətlə süquta uğrayırdı. "Avropanın xəstə adamı"nın sonunun yaxmlaşdığını duyan Avropa dövlətləri İmpenriyanın ölümündən daha çox xe-yir götürmək üçün Osmanlı torpaqlarındakı fəaliyyətlərini daha da artırdılar. Ermənilər, xüsusilə onların kilsəsi də xeyir götürmək həsrətində idi.

1876-cı il dekabrın 12-dən 1877-ci il yanvarın 20-dək keçirilmiş görüşlər seriyasından qabaq erməni patriarxı Nerses Varcabotyan Britaniya səfiri ilə görüşdü. Bu görüşlər Balkanlar məsələsinin təhlili ilə bağlı aparılırdı. Erməni patrarxı Balkanlardakı millətlərə vəd olunan üstünlüklərin ermənilərə də verilməsini istəyirdi. Patriarx qeyd etdi ki, ermənilər artıq oyanmışlar və əgər Avropa dövlətlərinin rəğbətini və dəstəyini qazanmaq üçün "üsyana qalxmaq vacibdirsə, elə bir hərəkata başlamaq heç bir çətinlik törətməyəcəkdir" (10).

Patriarx Rusiyanın ali baş komandanı Böyük Knyaz Nikolayla da görüşərək ondan müstəqil Ermənistan dövləti yaratmaq üçün dəstək istədi. Bir qədər sonra öz şəxsi xahişini çatdırmaq üçün patriarx, Vanın keçmiş yepiskopu Mkrtıç Xrimyanın başçılığı ilə nümayəndə heyətini də böyük knyazın yanına göndərdi. Patriarx Osmanlı hökumətinin erməni xristianlarını təqib etməsindən şikayətlənir və Osmanlı İmperiyasının altı şərq vilayətində müstəqil Ermənistan yaratmağa kəmək göstərməyi ruslardan xahiş edirdi. Böyük Knyaz erməniləri şəfqətlə dinlədi və onları Osmalılara qarşı öz pozucu fəatiyyətini davam etməyə ruhlandırdı. Əlbəttə, əslində Rusiya müstəqil Ermənistan yaratmaq həvəsində deyildi.

1882-ci ilin yanvarmda Britaniya konsulu mayor Uilyam Everett İstanbuldakı Britaniya səfiri Lord Dufferinə məxfi hesabat göndərdi. Everett öz hesabatına Ərzrumdakı (şimalişərqi Türkiyə) ermənilərin, habelə bütün əyalət ermənilərinin arasında geniş yayılmış bir sənəd də əlavə etmişdi. Bu sənəd məxfi orduya birləşmək haqqında siyahı forması idi. Ona qoşulan hər bir erməni and içirdi ki, ölkəni azad etmək uğrunda döyüşmək onun başlıca məqsədidir (11).

Həmin ilin erkən baharında Everett hesabat verirdi ki, erməni üsyankar hərəkatı daha da güclənmişdir. O belə bir inamını ifadə etmişdi ki, hərəkatın arxasında rus Ermənistanı dayanır və Rusiya onu məxfi surətdə müdafiə edir. Rusiyanın Vandakı konsulu rus ordusunun erməni əsilli mayoru idi, o, ermənilərin Osmanlı müsəlmaniarın zülmündən xilas olmaq istəyini geniş yaymaqla məşğul idi. Ermənilər yardım və kömək üçün yalnız Rusiyaya bel bağlamalı idi. Mayora əlavə olaraq orada çoxlu rus agenti də fəaliyyət göstərirdi. Onlar regionu gəzir, erməniləri üsyana və qarışıqlıq salmağa həvəsləndirirdilər. Bundan az sonra Everett geri qayıdaraq Britaniyanın xarici işlər naziri Lord Qranuillə məlumat verdi ki, imkan düşən kimi ruslar Osanlı torpaqlarını işğal etmək üçün hazırlıq görürlər. Everett əlavə etdi ki, ruslar ərazidəki erməni xristianlarının hədsiz narazılığını yaradırlar ki, onlar "əzilən irqləri" müdafiə etmək məqsədilə Osmanlı torpaqlarına öz hücumlarına haqq qazandıra bilsinlər (12)

Deməyə ehtiyac yoxdur ki, xristian (ortodoks) ruslar öz yeni erməni təbəələrinə Osmanlıların verdiyi qədər azadlıq vermək niyyətində deyildi. 1883-cü ilin mayında çar ermənilərin repressiyası və ruslaşdırılması siyasətinə başladı. Müsəlman "zülmündən" azad edilən subyekt kimi baxdıqları ruslar ermənilər üçün xeyli təqib forması həyata keçirirdi.

1887-ci ildə erməni Avetis Nazarbekyan Cenevrədə "Hunçak" ("Zəng") adlı yeni siyasi hərəkat yaratdı. Bu təşkilat marksistsosialist prinsiplərə əsaslanırdı. 1890-cı ildə Tiflisdə millətçi sosialist prinsipləri əsasında Erməni İnqilabi Federasiyası (Daşnaksütyun) təşkil olundu. Onun təsisçiləri Kristapor Mikaelim, Stepan Zartan və Simon Zavaryan idilər. Bu fərdlərin hər biri Rusiya universitetlərində təhsil almışdı. Hər iki qrup Türkiyənin altı şərq əyalətində müstəqil Ermənistan yaratmaq istəyirdi. Bu, milli sosialist dövləti olmalı idi.

Müstəqil Ermənistan yaratmaq uğrunda "Hunçak"m cəhdlərini Avetis Nazarbekyan əvvəlcə Cenevrədən, sonra Parisdən, daha sonra isə Londondan həyata keçirirdi. Onun fikirləri həmişə son nəticə olurdu. Onun siyasi təşkilatı öz məqsədinə çatacaqdısa, Nazarbekyan tipik Ermənistan və ya müsəlman Osmanlısının fərqinə varmırdı. Nazarbekyan ən qəddar və döyüşkən erməni liderlərindən birinə çevrildi. Onun məqsədi xristian erməniləri arasında qarmaqarışıqlıq yaradaraq müsəlman türklərini əks tədbirlərə əl atmaq məcburiyyətində qoymaq, nəticədə Avropanın xristian dövlətlərini bu işə qoşub müstəqil Ermənistan qurmaq idi. Erməni terrorçuları davamlı zorakilıq hərəkətləri ilə müsəlmanların səbrini tükəndirəsi idilər. Harada müsəlmanlar caväb verəsi olsalar, Nazarbekyan və digər ermənilər harayhəşir qaldıracaqdılar ki, "vəhşi müsəlman türkləri günahsız xristian ermənilərini qırırlar» (13).

Bu həqiqətdən daha güclüsü ola bilməz. "Hunçak" liderləri öz erməni ardıcıllarına həm ermənilərin, həm də Osmanlı türklərinin arasında yerli kənd və şəhərlərdə problem yaradacaq "ən təhlükəli" hesab etdikləri adamları aradan götürməyi əmr etdilər. Bu terrorçular müsəlman türklərinin qanını soyüqqanlıqla tökməkdə heç vaxt tərəddüd etməmişdir. Onlar şər ata bilmədikləri və pul qopara bilmədikləri varlı erməniləri də öldürürdülər. Başqa sözlə desək, bu qatillər onların şeytan əməllərinə qoşulmaq istəməyən və onlarla əməkdaşlıq etməyən öz adamlarını da öldürürdülər.

Öz şeytan əməllərini yerinə yetirmək üçün ermənilər sanki "Qətl korporasiyası" adlana biləcək birlik yaratmışdılar. "Hunçak" hərəkatının xüsusi qolu da yaradılaraq Türkiyə ermənilərinin taleyi bir ovuc Rusiya ermənisi anarxistinin əlinə verildi; bu, erməni tarixinin dönüş nöqtəsidir. Çox illər davam edəcək gələcək qanlı hadisələrdə erməni kilsəsindən bir alət kimi istifadə olunacaqdı (14).

Bu zaman kəsiyi müstəqil dövlət qurmaq yolunda erməni terrorundan alət kimi istifadə edilməsinin şahididir. Bu zaman kəsiyi həmdə yalanlar və fırıldaqlardan öz əsas silahları kimi istifadə edən erməni təbliğat maşmının işləməsi, dini əqidələrinə görə müsəlmantürkləri tərəfindən təqiblərə məruz qalması və qınlması haqqındaxristian Qərbində fikir oyatmalarının şahididir. Onlar harayhəşir qaldırırdılar ki, xristian xalqları gəlməli və öz qardaş erməni xristianlarını xilas etməlidir.

1889-cu ilin avqustunda Britaniyanın Ərzrumdakı konsulu polkovnik Çermsayd Britaniyanın İstanbuldakı səfirinə məlumat verirdi ki, "ermənilərin qınlması üçün edilən cəhdlər və müsəlman hərəm-xanalarının oğurlanmış erməni qızları ilə doldurulması haqqında bəyanatlar yalnız gülüş doğurmağa layiq olan şişirtmələrdir» (15)

Eyni zamanda Britaniyanın Diyarbəkrdəki vitse-konsulu olan erməni Tomas Boyadciyan səfir Uaytın erməni xristianlarının qətliamı haqqında Osmanlı sultanının fərman verməsi ilə bağlı fakt istəməsinə cavab olaraq məlumat verdi. Erməni qeyd edirdi ki, o, "tam pozitivcəsinə qeyd edə bilər ki», belə fərmanlar heç vaxt verilməmişdir (16) Boyadciyan həm də məlumat verirdi ki, o, ermənilərin şəxsi maraqlarını həll etmək üçün birbirini məhv etməsi, sonra isə müsəlmanları günahlandırması haqqında xeyli fakta malikdir.

1889-cu ilin payızmda Britaniyanın vitse-konsulu konsula məlumat vermişdir ki, ermənilərin kiçik azlıqda olduqları ərazilərdə ermənilər xristianlarla müsəlmanlar arasında ziddiyyətlər yaratmışdır. Erməni terrorçuları bir neçə müsəlmam öldürmüş, sağ qalanlar arasında qarmaqarışıqlıq yaratmışlar. Belə hərəkətlərin əsas səbəbi müsəlmanları azlıqda olan xristianlar üzərinə qaldırmaq idi. Sonra isə erməni terrorçuları "fanatik müsəlmanlarm" xristian erməniləri qırması haqqında harayhəşir salacaqdılar (17) Ermənilər yaxşı bilirdi ki, əgər erməni terrorçuları bircə dəfə bu əhvalatı yaradıb danış-sa, bütün Avropadakı müxtəlif erməni təşkilatları onu hər tərəfə yayacaqdı. 11 dekabr 1889-cu ildə London DailyNevvs qəzetində dərc olunmuş məqalə çoxlu nümunələrdən biridir. Qəzet şəhadət verirdi ki, Zitzan kəndində yaşayan bir erməni müsəlmanlar tərəfindən şişə çəkilərək qızardılıb öldürülmüşdür. Britaniya vitse-konsulu Devey qəzetin məqaləsini "absurd" adlandırmışdır (18)

1890-cı ildə daşnakçılar terror kampaniyasını inkişaf etdirdilər. Arası kəsilmədən inqilabi kampaniya apararaq xristian ermənilərin hökuməti devirmək cəhdlərinə dayaq durmaq üçün avropalıları Osmanlı İmperiyasına gətirmək onların başlıca məqsədi idi. Bu erməni terror təşkilatı öz ardıcıllarına əmr etmişdi ki, "harada olursa-olsun, şəraitdən asılı olmayaraq türkləri güllələmək lazımdır, öz andını pozan reaksionerləri və erməni casuslarını da öldürmək və bu yolla intiqam almaq lazımdır» (19)

Xarici dövlətləri Osmanlı İmperiyasına gətirmək, arzuladıqları torpaqları hərb yolu ilə ələ keçirmək və şərqi Anadolunun altı əyalətindəki ərazini ələ keçirmək üçün ermənilər əllərindən gələn hər şeyi edirdilər. Ermənilər həmin torpaqların onların "qədim" vətəni olduğunu iddia edirdilər. Onlara qulaq asmaq istəyənlərin hamısına ermənilər uydurduqları bir nağılı danışmağı çox xoşlayırdı: erməniləri əhalinin azlıqda qalan hissəsinə çevirmişlər! 1892-ci ildə Britaniya Xarici İşlər Nazirliyinin Coğrafiya bölməsi ermənilərin iddia etdikləri torpaqlarda yaşadığı əhali haqqında aşağıdakı məlumatı yaydı: (20)

Daşnak terror təşkilatı həmin altı əyalətdə öz inqilabı üçün hazırlaşmağa başladı. Türklərin əleyhinə silah toplamaq və terror kampaniyası aparmaq üçün mərkəz kimi daşnaklar rus Ermənistanından istifadə edirdi. Artıq Erməni Kilsəsi daşnaklara böyük kömək göstərirdi. Kilsənin din xadimləri vacib ayinləri yerinə yetirmək pərdəsi altında tez-tez Osmanlirusiya sərhəddini keçirdilər. Çoxsaylı kilsə rəsmisi erməni inqilabi hərəkatına kömək üçün öz vəzifəsindən istifadə edirdi; kilsə cənubi Qafqazdakı və Anadoludakı terrorçu daşnaklarla terrorçuların və rus hökumətinin arasında əlaqələndirici rol oynayırdı. Erməni Kilsəsi dindarlarının və yepiskopların bu cür fəal müdaxiləsi və iştirakı nəticəsində ermənilərin, kilsənin və nasionalizmin birgə silahlı qüvvəsi meydana gəldi.

Kilsə rəsmiləri eyni zamanda terrorçulara priaktik köməklik də göstərirdi. Persiyanın Osmanlı-Persiya sərhədinin üstündə yerləşən Derik monastrı bir nümunə kimi göstərilə bilər. Baqrat Vartakael Tavarklyan həmin monastrın abbatı idi. O, monastrı Osmanlı torpaqlarında fəaliyyətləri üçün erməni terrorçularının silah anbarına və filtrasiya mərkəzinə çevirmişdi. Öz əsas silahları kimi onlar təkcə müsəlmanlara qarşı deyil, onları müdafiə etməyən və ya onlarla əməkdaşlıq etməyən öz ermənilərinə qarşı da zor tətbiq edirdilər. Dəhşət və qorxu yaratmaq üçün bu terrorçular öz qurbanlarını eybəcər hala salırdılar. 1893-cü ilin iyununda "xəbərçilik" etdiklərinə görə Kilise yaxınlığmdakı monastrda çoxlu erməni öldürüldü və ya sorğusuala tutuldu. Ermənilər öz ermənilərini qətlə yetirəndən sonra terrorçular meyitlərin qulaqlarını kəsib monastrın giriş qapısının üstündən mıxlayırdılar (21)

A.C.Arnold Missioner İttifaqının katibi işləyirdi. 1894-cü ilin fevralında o, erməni terrorçu hərəkatının Türkiyəni öz marağma əsasən parçalamaq istədiyini müşahidə etdi. Xristianların təqib olunması haqqında ermənilərin xüsusi məharətlə uydurduğu əhvalatları yayaraq protestant Britaniyar.ı Türkiyənin əleyhinə qaldırmaq istədiklərıni katib yaxşı görürdü. Missionerlər "erməni inqilabi hərəkatının qi-sasçılığı" haqqında eyni cür düşünürdülər (22). Arnold kilsə şurası nəşrlərinin birində sonralar yazırdı: "Hər şey bir yana, bu ermənilərin bir çətinliyi oldumu, təqib olsun və ya dini əqidəylə bağlı olsun, və ya qanuna dözümsüzlük, allahdan qorxan adamlar və ya qəddarlıq ucbatından vətəndaş və hərbi təqiblərə məruz qalsmlar, və ya vətən xaini və qatillik olsun?" (23) Arnold özü öz sualına cavab verirdi: ermənilər yollarını azmış həm satqınlar, həm də qatil olan məsuliyyətsiz adamlardır.

1894-cü ildə Britaniyanın İstanbuldakı səfirliyinin rəsmiləri məlumat verirdilər ki, erməni inqilabi hərəkatı Osmanlı İmperiyasında başlamamışdır və onun liderləri Rusiya Ermənistanmdadır. Britaniya öyrəndi ki, çox kiçik qrupdan ibarət olan bu təşkilatçılar 1892-ci ildə Osmanlı İmperiyasına gəlmiş və Qars şəhərindəki iclasda öz terror kampaniyasını planlaşdırmışlar (24)

Erməni terrorçuları elə qəddar idilər ki, onlar hətta öz kilsələrinin patriarxını edam etməyə cəhd göstərmişdilər. İstanbuldakı fransız səfiri həmin cinayət hadisəsi haqqında öz hesabatmda yazmışdır. Səfir qeyd edirdi ki, patriarx Aşıqyan 1894-cü il aprelin 27-də Qum-qapı kilsəsindəki dini mərasimdən İstanbula qayıdarkən on səkkiz yaşlı erməni oğlan tərəfindən hücuma məruz qalmışdır. Oğlan öz tapançasından patriarxa atəş açmaq istəmiş, lakin silah işləməmişdir. Həmin on səkkiz yaşlı oğlan "Hunçak" terrorçu təşkilatının üzvü olduğunu demişdir (25).

Britaniya parlamentinin üzvü ser Ellis Bartlett 1895-ci ilin fevralında erməni terror kampaniyası haqqında pamfletini çap etdirmişdir. O, qeyd etmişdir ki, "türk-erməni hadisələpri haqqında çox geniş yayılmış nağılların şksəri xüsusi fantaziya və qəzəbli əhvalla yaradilır və istiqamətləndirilir. Təbliğatçıların əsas məqsədi erməni əzablarının müqabilində yardım almaq deyil, onların ölkəsinin (İngiltərənin) hisslərini Türkiyənin və türklərin əleyhinə ehtizaza gətirməkdir».

Bartlett izah edirdi ki, əksər hallarda həmin əhvalatlar onları yaradanların öz şəxsi məqsədlərinə xidmət göstərirdi. "Həmin əsassız nağıllar Erməni İnqilabi Komitəsinin çirkin icadterı idi və bu təbliğatçıların və öz kapitalı ilə onların arxasında dayanan rus panslavyan cəmiyyətlərinin maraqları naminə xaotik surətdə bütün Avropaya yayılmışdı». 1876-cı il türk-bulqar münaqişəsindən sonra 1894 və 1895-ci illərdə eyni müharibə oyunları bu erməni dəhşətləri ilə oynanırdı.

Bartlett "türk sultanı öz xristian təbəələrini azadlığın bütün formalarından məhrum etmişdir və eybəcərcəsinə verilənlər isə ustalıqla üstü örtülmüş saxtakarlıqdır" kimi erməni iddiasına da aydınlıq gətirmişdir. O, sözünə davam edərək deyirdi ki, "son dörd əsr ərzində heç bir hökumət Osmanlı İmperiyası qədər dözümlülük nümayiş etdirməmiş və daha çox dini azadlıq verməmişdir. Dinlərin hər bir formasına - yunan, yəhudi, nestorian, Roma katolikliyi və başqalarına - ayinlərin yerinə yetirilməsində və yayılmasında tam azadlıq verilmişdir. Əgər türklər keçmişdə bir qədər az səxavət göstərsəydi, indi onlar müasir əziyyətlərinin çoxuna qatlaşmazdılar. Fransada və Almaniyada, hətta İngiltərədə heretiklər dirıdiri tonqallarda yandırılanda Osmanlı dövləti öz təbəələrinə hüdudsuz dini azadlıq vermişdi".

Barttlett qeyd edirdi ki, "ispan coğrafiyaçı alimi, gözəl qabiliyyəti və hər şey haqqında ümumi məlumatı olan centlmen M. Ksimeues üsyanlardan birinin şahidi olmuş və görmüşdür ki, baş verənlər ermənilərin qaldırdığı 'soyqırım' hay-küyü ilə ziddiyyət təşkil edir». Erməhilərin "kobud pozuculuq" baş verdiyini iddia etdikləri yerlərin ço-xuna Ksimeues baş çəkmişdir. O, aydın və sadə sözlərlə bəyan etmişdir ki, "çox dəhşətli dildə düşünülmüş və vəziyyəti bütün detalları ilə işıqlandıran geniş yayılmış əhvalatlar başdanbaşa uydürmalar idi». Ksimeues qeyd edirdi ki, "minlərlə erməninin öldürülməsi, onların qadınlarının zorlanması, çoxsaylı kəndlərin xaraba qoyulması, din xadimləri, qadın və kişilərə qarşı müxtəlif formada həyata keçirilmiş işkəncə və müsibətlər sadəcə olaraq saxtakarlığın ən vəhşi ixtirasıdır». Bartlett M. Ksimeuesdən belə bir sitat gətirir ki, o, "bütün Şərq xalqları arasında yalan deməkdə ən mahir, səriştəli və öyrəncəlisinin ermənilərin olmasını" müşahidə etmişdir.

Bartlett "İngiltərə və müəyyən mənada Avropa nəhəng yalanını təsiri altına düşmüşdür. Bu mənada məşhur ingilis jurnallarının sahibləri və redaktorları məntiqdən kənar çap materialları və hər bir nağıl üçün çox ciddi məsuliyyət daşıyırlar - onların əksəri absurddur və reallıqla ziddiyyət təşkil edir - onların hamısı erməni yalanlarının emalı vasitəsilə ətrafa püskürdülmüşdür. Bu çirkin uydurmaların nümunələrinin hamısı Ermənistan mənbələrindən gəlmiş və Britaniya mətbuatmda çap olunmuşdur», (26) deyə sözünə yekun vurur.

Osmanlı İmperiyasına göndərilmiş Britaniya artilleriya zabiti olan kapitan Çarlz Norman 1895-ci ildə şahidi olduğu haqqında yazırdı. Kapitan qeyd edirdi ki, İngiltərə "Kiçik Asiyadakı narahatlıqların hansı anarxist hərəkat nəticəsində ortaya çıxdığını və onun da həmin hərəkatın şüursuz müdafiəçisinə çevrildiyini" hələ bundan sonra öyrənməlidir. "İndiyə qədər yazılmış saysız-hesabsız məqalələrin heç biri ermənilərin guya zəifliyin, türklərin isə qəddarlıq əjdahaları olması modelinin sübutunu axtardığını etiraf etməmişdir». Norman inanırdı ki, "sülh, həqiqət və ədalət naminə erməni inqilabçılarının məqsəd və vəzifələrini aşkara çıxarmaq" vacibdir. Kapitan Norman məlumat verirdi ki, "son beş ildə Anadoluda tökülmüş bütün qanlar üçün birbaşa məsuliyyət 'Hunçak' komitəsinin üzərinə düşür». O, qeyd edirdi ki, guya hadisələri müsəlmanların törətməsi haqqında erməni qaraqışqırığı sadəcə olaraq həqiqət deyil.

Britaniyalı kapitan Norman 19 noyabr 1895-ci ildə qəbul edilərək Adana regionunda yaşayan ermənilərə ünvanlanmış erməni manifestinə istinad edir. Orada yazılmışdı: "Ermənilər, döyüş üçün silahlanın! Gəlin qılınclarınızı sıyıraq və düşmən üstünə atılaq!" O deyirdi ki, Britaniya jurnalistləri "ermənilər tərəfindən ələ salınıb". Norman əlavə edirdi ki, "öz uşaqlarını Antaq Dağmdakı (Sasun) qayadan atmaları və namuslarını qorumaq üçün onların arxasmca özlərini də atdıqları haqqında erməni analarının dedikləri tamamilə əfsanədir». Kapitan əhalınin içərisində ermənilərin sayı haqda sual verir və deyir ki, onlar "öz qurbanlarının sayını artırdıqları kimi hər şeyi şişirdirlər».

Ermənilərin qaldırdığı məsələləri qiymətləndirmək üçün Osmanlı hökuməti 1894-cü ildə Sasun Təhqiqat Komissiyası yaratdı. Müsəlman üzvləri ilə birlikdə komissiyada ingilis, fransız və ruslar da var idi. Komissiya belə bir qərara gəldi ki, birbirinə hücum edən ermənilər də, türklər də eyni dərəcədə günahkardır. Buna baxmayaraq, Britaniya nümayəndəsi ayrıca hesabat hazırladı. O, qeyd edirdi ki, "ermənilərin türk əsgərləri tərəfindən kütləvi qırılması, xüsusilə erməni qadınlarının Qeliquzandakı kilsədə doğranması və Talaridəki qadın monastrının dağıdılması haqqında yaydığı xəbərlərin heç bir əsası yoxdur» (27)

30 sentyabr 1908-ci ildə Britaniyanın vitse-konsulu kapitan Dikson səfir Louterə məlumat yazmışdır: "Mənim öyrənə bildiyimə görə tabeliyimdə olan erməni qəddar, xəsis, yaltaq, prinsipsiz, yalançı və oğrudur; ona azadlıq verilərsə, bu pis keyfiyyətlərinin heç birini itirməyəcək, üstəlik sırtığa, yekəxanaya və despota çevriləcəkdir. Onda əclafcasına oğurluq itiliyi var, bu keyfiyyət bu ərazidəki savadsız adamlar arasında ağıllı təsir bağışlayır" (28).

Dikson həm də məlumat verirdi ki, Daşnak Cəmiyyətinin məqsəd və etirazları "absurd iddialar" üzərindədir və onlar Osmanlı, İran və rus torpaqlarının parçaları əsasında Ermənistan Respublikası qurmaq yolları axtarırlar. Daşnak Cəmiyyəti təklif edir ki, guya haçansa onların nəzarəti altında olmuş həmin ərazilərdə yaşayan erməni olmayanların hamısı köçürülməlidir. Dikson qeyd edirdi ki, Erməni Kilsəsi var qüvvəsi ilə bu məsələnin həllində daşnaklara kömək göstərir, onun din xadimləri ermənilərə cavan yaşlarında evlənməyi və böyük ailənin sahibi olmağı tövsiyə edirdilər ki, ermənilərin iddia etdikləri ərazilərdə yaşayan digər millətləri öz içində "uda bilsinlər" (29).

ERMƏNİLƏRİN TORPAQLARI ƏCLAFCASINA ZƏBT ETMƏSİ NECƏ İŞLƏYİR

Bu günkü ermənilər etnik təmizləmə dərsini əsrlərin ayrıcında yaşamış sələflərindən öyrənmişlər. 1992-ci ildə Azərbaycana etdikləri ı xaincəsinə hücum nəticəsində ölkənin 20 faizini işğal edəndən ' sonra onların gördüyü ilk iş terrordan genbol istifadə edərək bir milyondan artıq müsəlmanı heç bir əvəz ödəmədən öz ev-eşiyindən qovmaq oldu.

Erməni terrorçuları iyirminci əsrin əvvəllərində başa düşdülər ki, özlərinin dənizdən dənizə diktator dövlətini yaratmaq üçün xarici xristian xalqlarının köməyindən istifadə etməlidirlər. Əsr başa çatandan az sonra Daşnak Cəmiyyəti öz adamlarını xristian millətlərin arasına göndərir, həmin vaxt artıq əlli yaşı olan "qədim" vətənlərini qurmaq üçün onlardan kömək istəyirdilər. Daşnaklar digər millətlər arasında yaşayan bu erməniləri "erməni koloniyaları" adlandırırdı. Məhz bu gün də həmin orijinal koloniyaların işi davaım edir. Koloniyalarda yaşayanlar güclü siyasi lobbi qrupları yaratmışlar. Onlar Birləşmiş Ştatların və ya digər xristian ölkələrinin sakinləri, hətta o ölkələrdən birinin vətəndaşı olsalar da, öz "qədim" vətənlərinin ən böyük maraqları naminə fəaliyyət göstətrirlər.

İyirminci əsr başlanan kimi çoxsaylı erməni və xristian ölkələrində onların formalaşdırdığı ermənipərəst qüvvələr öz əlli yaşlı "qədim" vətənlərinə kömək məqsədilə yaşadıqları dövlətlərə ardıcıl lob-bi təzyiqi kampaniyaları aparmağa başladılar. 24 sentyabr 1908-ci ildə İngiltərədə Ambroz Hopkins erməni hərəkətləri haqqında Britaniyanın Xarici İşlər naziri ser Edvard Qreyə məlumat göndərdi. Hopkins Abenziçandakı Hai Stritdə yerləşən Baptist Kilsəsinin ümumi kütləvi iclasının qərarının surətini də öz məlumatına əlavə etmişdi. Qərarda belə bir təəssüf ifadə olunurdu ki, Avropa dövlətləri "əzabkeş" ermənilər üçün heç nə etməmişdir. Babtist Kilsəsi öz inamını ifadə edirdi ki, erməni problemi "Ermənistanı qəddar türklərin hakimiyyətindən və təsirindən ayırmaq" yolu ilə həll oluna bilər (30).

Bu, xristianları müsəlmanların əleyhinə qaldırmaq yolunda ermənilərin başladığı oyunun əvvəli idi. Əlində heç bir həqiqi əsası olmayan ermənilər müsəlman kartını bütün dünyada oynadaraq xristian aləmini aldatmaq və bu üsulla başqa xalqların torpaqlarını müftəmüsəlləm ələ keçirmək istəyirdi. Bəs bu ermənilərin özləri hansı cür xristiandırlar? Özlərinin terrorçu fəaliyyətində əli olmadığını iddia edən və onları təqib etmək üçün türklərin heç bir əsası olmadığını söyləyən ermənilər düzmü danışırlar? Necə olur ki, cinayətlərdə əsas təqsirkar olan ermənilər türklərin cinayət törətdiyini iddia edirlər?

Terrorizmin vəsfində Erməni Kilsəsi çox fəal idi. Məsələn, bir Britaniya rəsmi hesabatmda deyilir ki, erməni din xadimləri kütləyə müraciətlərində silahlar almağı tövsiyə edirdi. Hesabatda daha sonra deyilirdi ki, keşişlərin çağırışları açıq, ehtiyat hiss etmədən və haradasa "qəzəblə" edilirdi. Hesabatda belə bir sual verilirdi ki, Adana kilsəsində moizə oxuyan rus ermənisi 1895-ci ildə öldürülmüş hansı "şəhidlər" haqqında intiqama çağıra bilərdi ki, orada heç zaman ermənilərin qınlması baş verməmişdi? Keşiş (Mouşed) öz kürsüsündən "intiqama" səsləyirdi ki, "Ölümə ölüm! Silahlar alın! 1895-ci ildə öldürülmüş hər erməni üçün bir türk!"

Keşiş Mouşedin belə ənənəvi çağırışlarının birində bir amerikalı missioner də iştirak edirmiş. Amerikan ayağa qalxaraq kilsəni tərk etmişdir. Bu keşiş geniş bir ərazini gəzir və hər bir ermənini qiymətli nəyi vardısa satmağa, əvəzində silah almağa səsləyirdi (31). Əlbəttə intiqam hərəkətləri İsa Peyğəmbər tərəfindən heç vaxt öyrədilməmiş və ya qəbul edilməmişdir. Bəlkə də ermənilərin müsəlmanlara olan bu günkü hədsiz nifrətinin arxasında məhz Erməni Kilsəsinin jntiqam doktrinası dayanır.

Mouşed Adanada erməni keşişi idi. Britaniya hesabatmda deyilir ki, o, təhrikçiqızışdırıcı çıxışlar edir, "silah gəzdirməyin təbliğatmı aparırdı və onun erməni inqilabçı liderlərlə birlikdə hərbi geyimdə çəkdirdiyi şəkli də var idi". 4 may 1909-cu ildə Londona göndərdiyi hesabatda Britaniya səfiri məlumat verirdi ki, ermənilər tərəfindən zorakılıq hallarının çoxalmasında keşiş Mouşed böyük məsuliyyət daşımalıdır (32).

Kozan əyalətindəki Erməni Kilsəsinin Adanadakı erməni qiyamlarında vacib rol oynaması haqqında mətbuatda informasiyalar vardır. Bu Erməni Kilsəsi üsyanları planlaşdıran və həyata keçirən terrorçuların qərargahı idi. Terrorçular kilsədən istifadə edir və üsyan əmrini almaq üçün kilsə xadimlərinin qərarmı gözləyirdilər (33). 1914-cü ildə I Dünya Müharibəsi qaçılmaz olanda erməni inqilabi fəalları Osmanlı İmperiyasının müharibəyə qoşulacağma ümid etdiklərindən yaxınlaşan konflikt üçün hazırlıqlarını intensivləşdirdilər. I Eçmiadzinin katalikosu V Gevork bütün yay ərzində Qafqaz vəliəhdi qraf Vorontsov-Daşkova yazırdı ki, qarşıdakı müharibədən ermənilərin xeyrinə istifadə üçün cəhdlər göstərsin. Katalikos özünün "erməni məsələsi" adlandırdığı probelmin həlli üçün plan da təklif edirdi. "Hətta müsəlmanların böyük əksəriyyət təşkil etməsinə baxmayaraq, erməni dini lideri təklif edirdi ki, Anadoludakı "erməni əyalətləri" bir vahid əyalətə çevrilsin və həmin əyalətə rəhbərliyi rusların təyin etdiyi xristian qubernator həyata keçirsin. Katalikos lideri erməni muxtariyyəti üçün həm də xeyli imtiyazlar xahiş edirdi. Əgər Rusiya bu planla razılaşacaqdısa, onda din xadimi Osmanlı İmperiyası ilə döyüşlərdə ermənilərin ruslara qeyd-şərtsiz kömək göstərəcəyini vəd edirdi.

Vəliəhdə göndərdiyi məktuba əlavə olaraq katalikos çar II Nikolaya da birbaşa məktub göndərərək öz planını təklif edirdi. Çar belə bır cavab yazmışdı ki, "Müqəddəs Ata, öz təbəələrinizə deyin ki, erməniləri əla gələcək gözləyir" (34). Deməyə ehtiyac yoxdur ki, ruslar ermənüərin iddia etdikləri Osmanlı torpaqlarını heç vaxt onlara vermək fikrində olmamışdır. Sadəlövh erməni daşnakları isə ruslarla iş birliyi qurmaq cəhdlərinə davam edirdilər. Britaniya xarici işlər nazirliyindən olan R.MakDouell məlumat verirdi ki, müharibə başlananda rus liderləri erməni terrorçularından geniş istifadə etdilər. MakDouell qeyd edirdi ki, ruslar "Daşnak Cəmiyyətindən Türkiyədəki məxfi xidmət məqsədilə səmərəli istifadə edirdilər; eyni zamanda Kiçik Asiyadakı türklərə qarşı çıxmaq və narahatlıq yaratmaq üçün ermənilərdən istifadə olunuru" (35).

Erməni Kilsəsinin terrorçu diktator olan Erməni İnqilabi Federasiyası ilə müştərək işləməsi haqqında saysız-hesabsız nümunələrdən yalnız biri budur. Kilsə ilə terrorçu siyasi hərəkatın iyirminci əsrin lap əvvəllərində birləşməsi bu gün də davam edir.

Erməni Milli Bürosunun prezidenti Aleksandr Xatisyan çara məktub yazaraq şərqi Anadoludakı əksəri müsəlman olan əraziyə nəzarətin ermənilərə verilməsi planını dəstəkləməyi xahiş etdi. "Ermənilər bütün ölkələrdən bura tələsərək möhtəşəm rus ordusu sıralarına can atırlar ki, rus silahlı qüvvələrinin qələbəsinə öz qanları ilə xidmət payı versinlər…. qoy rus bayrağı Dardanel və Bosfor üzərində azad qanad açsın…. qoy xristian dininə görə əzab çəkmiş Türkiyə erməniləri Rusiyanın müdafiəsi altında yeni həyat üçün dirilik tapsınlar», (36) yazanda o, xristian-müsəlman qarşıdurması kartı ilə məharətlə oynayırdı.

I Dünya Müharibəsi başlayanda Londondakı Erməni Vətənpərvər Assosiasiyasının başçısı Qaraket Hakopyan Britaniyanın Xarici İşlər naziri ser Edvard Qreyə məktub göndərmişdi. Hakopyan qeyd edirdi ki, müharibə başlanandan erməni xälqı sakitcə oturaraq ideal tamaşaçı kimi müşahidə etmir, o, "öz kilsələrində apardıqları xüsusi dua mərasimlərində torpaqlaprma və Britaniya İmperiyasının dəniz qüvvələrinə uğur diləyir" (37) Ermənilər üçün tipik olan xislətə görə, onlar öz məqsədləri naminə hər bir Avropa ölkəsi ilə iş birliyi qurmağa səy göstərirdilər.

Rusların yaxından köməkliyi ilə ermənilər şərqi Ermənistanda təşkilatlanmağa başladılar. Ermənilər özlərini türklərə dost kimi göstərir, Osmanlı hökumətinin qanunlarına tabe olduqlarını nümayiş etdirir, lakin eyni zamanda təmas xətti boyunca Osmanlı ordusuna xaincəsinə hücumlar üçün planlar cızırdılar. Ermənilər Van, Bitlis, Ərzrum, Qarahisar, Sivas, Kayseri və Diyarbəkri nişan almışdılar. Onlar bu ərazilərə silah gətirir və onları öz kilsə və məktəblərində gizləyirdilər. Bundan sonra əsasən Osmanlı ordusundan qaçmış fərarilərdən ibarət olan erməni başkəsənləri silahsız müsəlman kəndlilərinə hücum edərək onları öldürməyə başladılar.

Şərqi Anadoluda get-gedə artan erməni cəsarətsiz hücumlarından sonra nəhayət Osmanlı ordusunun komandanlığı başa düşdü ki, ermənilər yaxşı təşkil olunmuş üsyanı həyata keçirirlər. Osmanlı ordusunun zabitləri düz başa düşmüşdü. 1915-ci il fevralın ortalarında Erməni Daşnak terrorçu təşkilatı otuz nəfər üzvü olan müharibə qərargahı yaratdı. Bu terrorçu müharibə komandanlığınaQarahisardakı erməni kilsəsinin keşişi başçılıq edirdi. Fevralın 20-də Osmanlı hərbi birləşməsi erməni din xadimlərinin Arak Monastrında gizlədib bəslədiyi terrorçular tərəfindən hücuma məruz qaldı (38)

Osmanlı hökumətini silah gücünə yıxmağa cəhd etmək üçün ermənilər ruslarla birləşdilər. Məlumdur ki, ermənilər öz terrorçu hücumlarını Osmanlıların döyüş xətlərinin arxasında həyata keçirir və həmin hücumlar Osmanlı ordusunun müdafiə qüdrətinə və təchizatına ciddi zərbə vururdu.

SOYQIRIM NAĞILINI BİRİNCİ DƏFƏ KİM FİKİRLƏŞİB VƏ DANIŞIB?

Ermənilərin hücumlarına son qoymaq üçün Osmanlı hökuməti kömək məqsədi ilə Erməni Kilsəsinə müraciət etdi. Osmanlı hökumətinin "erməni satqınlığı" adlandırdığı hücumları dayandırmaq məqsədi ilə hökumət Erməni Kilsəsinin patriarxı ilə görüşmək təşəbbüsü qaldırdı. Hökumət patriarxa dedi ki, əgər ermənilər onların ordusunun arxasında həyata keçirdikləri terrorçu hücumları dayandırmasa, ruslarla döyüşlərdə türk ordusunun döyüş imkanların məhdudlaşdıran bu satqınlığa görə türk hökuməti qəti addımlaratmalı olacaqdır. Erməni patriarxı və erməni liderləri bu xahişi zəiflik əlaməti kimi qiymətləndirdi və Osmaniı döyüş xətlərinin arxasında hərbi hücumlarını daha da artırdı (39).

12 may 1915-ci ildə Qahirədəki Britaniya ali komissioneri ser Henri MakHalon Londondakı Xarici İşlər Nazirliyinə məxfi məktub göndərdi. Ali komissioner məlumat verirdi ki, ermənilər türk ordusu üçün geniş miqyaslı problemlər yaradır (40). 24 aprel 1915-ci ildə Osmanlı hökuməti əksərinin ruslara köməklik etdiyi strateji məntəqələrdən erməniləri köçürmək haqqında qərar qəbul etdi. Erməni qiyamçılar və onların partizan birləşmələri bu qərardan sonra hərəkətə gəldi. 26 may 1915-ci ildə Osmanlı hökuməti Anadolunun şərq əyalətlərində yaşayan ermənilərin köçürülməsi üçün Daxili İşlər Nazirliyinə göstəriş verdi. Yeni qiyamlar və partizan hərəkatlarına yol verməmək üçün onlar döyüş ərazilərindən uzağa göndərilməli idi (41).

Qeyd edim ki, bəzi türklərin ermənilərdən şəxsi əvəz çıxmaq halları olmuş və xoşagəlməz hadisələr baş vermişdir. Məsələ burasındadır ki, Osmanlı hökumətinin sonralar cinayət işləri qaldırması və ermənilərə qarşı əməllərinə görə 1397 türkü həbs etməsi haqqında tutarlı sənədlər vardır. Əgər Osmanlı hökuməti ermənilərə qarşı özbaşmalığa yol verdikləri üçün özünün 1397 vətəndaşma qarşı cinayət işi qaldırırsa, onda Osmaniı hökuməti soyqırımdə necə günahlandırıla bilər?

I Dünya Müharibəsinin sonunda ermənilər Osmanlı hökumətinə qarşı öz gülünc tələblərini Paris Sülh Konfransının müzakirəsinə təqdim etdilər. Lakin qalib Müttəfiqlər ermənilərə heç nə vermədi. İndi isə, üstündən az qala doxsan il keçəndən sonra ermənilər yenə də öz keçmiş nimdaş nağıllarını söyləyir və türk hökumətindən vətə-nə qayıtmaq, zərərin ödənməsi, günahların etirafı, üzrxahlıq edilməsi tələblərini davam etdirirliər.

Qeyri--erməni və qeyri-türk mənbələrinə istinad edən faktlar a&cced