ON DOQQUZUNCU FƏSİL:
ERMƏNİSTAN KÖNÜLLÜ SURƏTDƏ SOVET İTTİFAQINA BİRLƏŞİR
"RESPUBLİKA" ÖZ AZAD SEÇİMİ İLƏ KOMMUNİSTƏ ÇEVRİLİR

Erməni terrorçu diktatorları Osmanlı İmperiyasına təcavüzün planlarını quraşdıranda yaxmlıqdakı ruslar da dinc oturmurdular.

Sovet Rusiyasındakı erməni birlikləri şəbəkəsi (Ermənistanın Birləşmiş Ştatlarda və digərxristian ölkələrində yaratdıqları lobbi və müdafiə təşkilatları kimi) İ.V.Stalinin rəhbərlik etdiyi Millətlər Ko-missarlığı tərəfindən ləğv edilərək pərən-pərən salındı. Üstəlik, Rusiya Kommunist Partiyasının Qafqaz Regional Komitəsi (Kraykom), Qafqaz Bürosu (Kavbüro) və aidiyyəti təşkilatlar "imperializmin lakeyi" və fəhlə və kəndlilərin qatı düşməni adlandırılan erməni hökumətini silah gücünə yıxmağa çağınrdıldar (1). 1920-ci ilin baharı üçün kommunist orduları "Qara dənizdən Xəzər dənizinə kimi bütün Qafqaz dağları boyu" nəzarəti ələ keçirmişdi (s. 45).

Erməni liderləri hər dəfə təhlükə ilə üzləşəndə etdiklərini bir də təkrar etdilər - onlar vəziyyətdən çıxış yolu axtarmaq üçün danışıqiara getməyə cəhd göstərdilər. Belə də oldu, erməni rəhbərlərinin kiçik bir qrupu Moskvaya gedərək öz cırtdan ölkələrində rəhbərliyi kommunistlərə verməyin onlar üçün necə şərəf işi olduğunu deməyə tələsdilər.

Erməni liderləri şirin dilləri ilə onları saxlamağa cəhd göstərsələr də, Qızıl Ordu hissələri hücumunu davam etdirirdi. 1920-ci ilin mayında Qızıl Ordu mübahisəli Zəngəzur kəndlərinə daxil oldu. Onların dediyi kimi, ermənilər öz qoşununu həmin ərazidən çıxarası idi. Ruslar erməni terrorçularına demişdilər ki, erməni öz qoşununu geri çəkməsə, onlar əraziyə girəcək və bu yolla "qarşılıqlı ermənimüsəlman qırğınlarına" son qoyacaqlar (s. 63).

Onları dinləyənlərin hamısı üçün ermənilər ucadan öz etirazlarını bildirdilər. Erməni terrorçu başçıları harayhəşir saldılar ki, "Qızıl Ordu erməni Qarabağını işğal etmişdir və indi Zəngəzura təzyiq göstərir. Bunlar Ermənistan Respublikasının ayrılmaz hissələri idi və Sovet qoşunlarının zor gücünə ora təcavüzü" rusların xoş məramı haqqında erməni terrorçularında anlaşılmazlığa səbəb ola bilər (s. 70) Müdafiəsiz müsəlman qadın və uşaqlarına hücum etməyə həmışə hazır olan general Dro rusları Zəngəzurdan çıxarmaq üçün hay-küy qaldırdı. O, belə bir ultimatum yaydı ki, "ya Qızıl Ordu iyirmi dörd saatın ərzində Zəngəzurdan çıxmalıdır, ya da bütün cəbhə boyu ermənilərin güclü hücumuna məruz qalacaqdır" (s. 85). Erməni terrorçu generalı yaraya istiot tökməkdə davam edirdi:

Dro davam edirdi ki, erməni kəndliləri bolşevik işğalçıların əleyhinə böyük həvəslə silaha sarılırlar, onun qərargahma tələsən yüzlərlə və minlərlə adam son otuz il ərzindəki inqilabi mübarizədə çox baha başa gələrək qazanılmış azadlıq və müstəqillik uğrunda döyüşə hazır olduğunu bildirir: "Öz qanlı əllərinizi çəkərək işğal etdiyiniz erməni ərazisini tərk etməyinizi sizdən tələb edirəm!" Dro yekun vururdu: "Qan tökülməsinə bais olmayın, əks təqdirdə qəlbləri ən ülvi bəşəri ideallarla çırpınan iki qardaş rus və erməni xalqları arasında tökülən qanın məsuliyyəti bütün dünyanın zəhmətkeşlərinin qarşısında sizin üzərinizə düşəcəkdir. Ermənistanı tərk edin! Əzabkeş erməni kəndlilərindən taladığınız əmlakı geri qaytarın!" (s. 87).

Deməyə ehtiyac yoxdur ki, bu partlayış Qızıl Ordu komandirlərini özündən çıxardı. Otuz yaşlı qiyamçı Dro və başqa erməni terrorçu liderləri artıq sonun çatması haqqında anqırırdılar. Təxminən iyirmi beş il ərzində satqınlıqla məşğul olmuş erməniləri türklər öz ölkəsindən çıxarmaqla sakiiləşmişdisə, ruslar satqın ermənilərlə o cür mülayim rəftar etməyəcək, onları bağışlamayacaqdı.

Dronun bütün hədələri və hərbi birləşmələrin iddialarına baxmayaraq, ermənilər qorxudan quyruqlarını ayaqları arasına soxaraq bircə güllə də atmadan teslim oldular. Onlar Sovet hökuməti ilə ilkin razılaşma imzalalayaraq "Qızıl Ordu tərəfindən strateji Qarabağ-Zəngəzurnaxçıvan keçidinin tutulmasını tanımalı oldular" (s. 90).

"Erməni-Sovet razılaşması Qafqazdakı Müttəfiqlər düşərgəsində burulğana səbəb oldu. Danışıqlar və ya erməni strategiyası haqqında Avropa nümayəndəliklərinə qabaqcadan xəbər verilməmişdi. Erməni hökuməti bolşevızın və sosializmin qabağında açıqaydın yumşalmışdı və Sovet Rusiyasına meyllənməyə başlamışdı» (s. 96). Bu həmin o erməni terrorçu bandası idi ki, həmin bu bolşeviklərlə vuruşmaq üçün bir neçə ay qabaq Müttəfiqlərdən silah-sursat yal-varışı edirdi. Beləcə onlar öz azadlıq və müstəqilliyini saxlaya bildilər. İndi isə, konfliktin ilk əlaməti görünən kimi onlar bircə güllə də atmadan təslim olurlar, bununla belə, yüz minlərlə dollarlıq Avropa silah-sursatmı da qəbul etdilər.

Zaqafqaziya üzrə fransız komissioneri birbaşa bəyan etmişdir ki, "daha Ermənistan heç bir vəchlə müttəfiq hesab edilə bilməz və hət-ta onun düşmən düşərgəsində olduğu nəzərdə saxlanmalıdır» (s. 96). Hərbi Dəniz Qüvvələri komandiri Hərri Lyuk regionda Britaniya Baş Komissarının əvəzi işləyirdi. O, "erməni mövqeyinin tam dəyişməsinə öz təəccübünü" bildirdi. O, bəyan etdi ki, "Naxçıvanın bolşe-viklər tərəfindən işğalına erməni hökumətinin razılığı İranın şimalqərbinə və Türkiyəyə rusların yolunu açmışdır, bu, xüsusilə ona görə belə dözülməzdir ki, Ermənistan lap bu günlərdə Britaniyadan geniş miqyaslı silah-sursat almışdır» (s. 97).

Hovanissyan bu vəziyyəti təsvir edir:

1920-ci ilin sentyabrında türk millətçiləri keçmiş rustürk sərhədləri boyunca irəliləyərək Ermənistan Respublikasına daxil oldular. Şərqdə erməni cəbhəsinin aradan götürülməsi Türkiyənin yolunu Azərbaycana və Rusiyaya açacaq və Mustafa Kamala öz ordusunu qərbdə yunan təhlükəsinə qarşı qruplaşdırmağa imkan verəcəkdi.

Ermənilər bu gözlənilən təcavüz haqqında tez-tez xəbərdarlıq edirdilər, lakin Britaniya, Fransa və Yunanıstan hərbi qüvvələri Kiçik Asiyada əməliyyatlarapardıqlarından, Müttəfiqlərtürk millətçilərinin şərqə hərəkətinə inanmırdılar və ermənilərə dünya miqyaslı rəğbət uzun müddət əzab çəkmiş bu milləti "bəşəriyyətin borcu"diqqətinin obyektinə çevirmişdi (s. 80).

Uzun müddət əzab çəkdiyinə görə "bəşəriyyətin borcu" sözünü "qazanmış" Ermənistan? Əzabları bu adamlar özləri öz başlarına gətirmişdi. Əgər dünya kiməsə nəsə "borcludursa", onda bu, Mustafa Kamala və onun türk millətçilərinə ediləsi təşəkkür borcudur. Gözünüzün qarşısına gətirin ki, əgər Atatürk belə cəsarətli olmasaydı və qədim Osmanlı İmperiyasının qəlbində əsl xalq inqilabına rəhbərlik etməsəydi, necə böyük ərazi Sovet Rusiyasının hissəsinə çevriləcəkdi! Türkiyə Qərbin ən böyük dostu kimi ortaya çıxacaqdı, Ermənistan isə hələ də gizli əməllərdən çıxaçıxa Sovet Rusiyasının dostuna çevrildi və bu gün də ruslara yaxın olmaqda davam edir.

Əgər Türkiyə möhkəm dayanmayaraq Rusiyanın işğaiının qərb istiqamətində yayılmasının qarşısmı almasaydı, soyuq müharibənin pəstahları başqa cür olacaqdı. Lakin Hovanissyanın toxuduğu nağila qulaq asanda belə çıxır ki, Mustafa Kamal rusların cibində idi və girovdan başqa bir şey deyildi. Tarixin səhifələri bu vəhşi və məsuliyyətsiz dediqoduları təkzib edir. Əsl həqiqətdə isə rusların cibində olanlar və onlara girov kimi xidmət edənlər ermənilər idi.

Özlərinin necə gözəl orduya malik olması haqqında erməni liderləri şellənəşellənə danışır, yalnız silahlara, sursat və avadanlığa ehtiyacları olduğunu deyir, belə olarsa, özlərini müdafiə edə biləcəklərini iddia edirdilər. Həqiqət isə belədir ki, onların balaca ordusu yal-nız müdafiəsiz müsəlman kəndlərinə basqın üçün yaxşı idi. Həmin ordu şərq tərəfdən nizami rus ordusu ilə üz-üzə gələn kimi bircə güllə də atmadan təslim oldu. indi isə onlar nizami türk ordusu ilə münasibətləri aydırılaşdırmalı idi.

1920-ci ilin sentyabrında erməni ordusu may qiyamından və hərb sahəsindəki çatlardan hələ də özünə gəlməmişdi. Rusiya İm-periyasının hərb akademiyalarında yaxşı təlim görmələhnə baxmayaraq, zabit korpusu balaca millət-ölkənin ehtiyaclanna öyrəşə bilməmişdi. Hökumətin çinləri aşağı salacağı cəhdləri ilə bağlı bəyanatlarına baxmayaraq, zabitlər arasında fraksiyaçılıq və partizansayağı rəhbərlik davam edirdi. Daimi həyəcan vəziyyəti və bütün cəbhə boyu mütəmadi toqquşmalarordunu əldən salmış, onun alaylarını dağıtmış, ən adi cəbhədə birləşməsini belə qeyri-mümkün etmişdi. Əsgərin əyinbaşı tökülürdü, gənclər hərbi xidmətə çağırışdan yayınırdılar, fərarilik baş alıb gedirdi (s. 184).

İndi isə erməni terrorçu diktatorlar öz ordusundakı səhvlərə görə ittiham edirdilər. Əvvəlcə bu quldurlar iyirmi beş il ərzində özlərini Osmanlı müsəlmanlarının dostu kimi göstərmiş, üsyana qalxmağa cəhd edərək döyüş xətləri arxasındakı bütün ermənilərin ölkədən qovulmasını "qazanmışdılar". Sonra bu başkəsənlər qonşu Gürcüstana xaincəsinə hücum etmiş və məğlub olmuşdular. Daha sonra isə başqa bir xaincəsinə hücumla qonşu Azərbaycana soxulmuş və yenə də məğlub olmuşdular. Sonra onlar türklərə əclafcasına hücum planlaşdırırdılar. Lakin bu dəfə türklər hazır idilər, onlar erməni terrorçularını qabaqlayaraq özləri hücuma keçdilər və bu başkəsənlər yenidən məğlub oldular.

Bəs Ermənistanın yaxşı təlim görmüş ordusu harada idi?

Hovanissyan yazır ki, "Sentyabrın 13-də səhər saat 2:30-da pulemyotlarla, toplarla və atlılarla silahlanmış beş batalyon və bir neçə birləşmədən ibarət türk qoşunu Olti səmtindən cəbhə boyu hücuma keçərək ermənilərin yuxusuna haram qatdı. Həm fiziki, həm də hərbi mənada yuxuda olan ermənilər çarpaz atəşlərin altına düşdülər». Professor davam edərək yazır: "…200 nəfərdən artıq itki vermiş ermənilər öz toplarını və pulemyotlarını atıb qaçmağa məcbur oldular. İyunda ermənilər tərəfindən zorla tutulmuş Peniak kömür mədənləri bir neçə saatın ərzində geri alındı, türk işğalının yaxında olması haqqında əsgər və mülki adamların arasında böyük qorxu dalğası yayıldı» (s. 188).

Adamı maraq bürüyür ki, görəsən o vaxt general Dro harada idi? Axı o, müdafiəsiz müsəlman kəndlərinə qəfil hücumlarla və Qızıl Orduya qarşı məsuliyyətsiz hədəqorxu etməklə necə uğur qazanmışdı! Nəzərə alın ki, cəmi dörd ay qabaq ermənilər başqasının torpağını necə qamarlayırdılar və indi Hovanissyan ərz edir ki, həmin torpaqlar quldur ermənilərindir. "Erməni tarixi vətənini" xilas etmək üçün müdhiş dö'yüşdə təxminən iki yüz zavallı erməni ya öldürüldü, ya da yaralandı. Əslində isə əsl qoşunla üz-üzə gəldiyindən erməni qoşunları öz silahlarını tullayır və canlarını qurtarmaq üçün qaçırdılar.

"Oltidə türk hərbi əməliyyatı nə Müttəfiqlərin, nə də Sovet Rusiyasının reaksiyasına səbəb olmadı. 1920-ci il üçün Qərb dairələrində erməni hay-küyü daha artıq skeptikliklə qarşılanırdı. Ermənilər tez-tez yaxınlaşan təcavüz, pantürkçü və panislamçı ədavətlər və Sovet-Türkiyə məxfi sövdələşməsi haqqında həyəcan təbili çalsalar da, heç nə baş vermirdi. Hətta belə bir şübhə yaranmışdı ki, ermənilər özləri nəyisə planlaşdıranda və ya artıq nəsə mübahisəli fəaliyyət göstərəndən sonra həmişə ucadan şikayətlənirlər» (s. 190).

Əgər bir neçə həftə qabaq erməni terrorçu diktatorları ruslarla gizli iş birliyinə daxil olmuşdusa, onda nə üçün Müttəfiqlər türk millətçilərinin hücumuna reaksiya verməli idi? İndi isə ermənilər Müttəfiqlərin gəlib onları xilas etməsini istəyirdilər. Bu real dünyada isə Müttəfiqlər öz gənc oğullarının terrorçu erməni ölkəsində ölümə göndərilməsi üçün səbəb görmürdülər.

Sentyabrın 29-da "Qələbənin elan edilməsində" Mustafa Kamal bəyan etdi ki, "qonşularla sülh şəraitində yaşamaq üçün Türkiyə əlindən gələni etmişdir, lakin Daşnaklar bu səmimi istəyin əleyhinə gedərək türk ordusunun üzərinə və Kulp, Kağismən və Onti kimi məntəqələrdə günahsız müsəlman əhalisinin üzərinə hücumlarını intensivləşdirdilər" (s. 197).

Kamal düzünü deyirdi. "Böyük" erməni ordusunu Türkiyədəki "tarixi vətənindən" çıxarmaq üçün Mustafa Kamala cəmi on üç gün vaxt lazım oldu. Kamalın hücumu erməni liderlərinin ümumi təəccübünə səbəb oldu. Xüsusilə ona görə ki, ermənilər özləri Osmanlı torpaqlarına qəfil hücuma hazırlaşırdılar. Hovanissyan bu suala belə cavab verir: "Erməni liderləri inanmırdılar ki, başqa çoxlu problemlər mən-gənəsində olan Mustafa Kamal Ermənistan Respublikasının əleyhinə belə hücuma cəsarət edər» (s. 198).

"Sentyabrın 30-da ölkənin mühasirə vəziyyətində olduğunu bəyan edən Büro-Hökumət hərbi qanun verdi, otuz beş yaşına kimi olan kişilərin orduya çağırıldığını, fərarilik əleyhinə ciddi ölçülər götürüləcəyini bəyan edərək bütün əhalini "Hər kəs cəbhə üçün! Hər şey cəbhə üçün!" şüarları ətrafında birləşməyə çağırdı» (s. 198) Belə, belə…… lakin hamı cəbhə üçün çalışırdı, diktatorlardan savay. Bu, daha çox daldan atılan daş reaksiyası idi, çünki ondan bircə gün qabaq Kamal öz qələbəsini bəyan etmiş və hücumunu saxlamışdı.

Qorxmaz erməni terrorçuları isə panikanı davam etdirirdilər. Hərbi məsələlər naziri "xəbərdarlıq edirdi ki, "Ermənistanın bütün sadiq və ağıllı övladları öz güclü yümruqları altında düşməni məhv etməyə hazırlaşanda" hərbi xidmətdən yayınan və ya icazəsiz fərarilik edən hər bir şəxs müharibə zamanının qanunları və qaydaları əsasında cəzalandırılacaqdır. Fərarilər ictimaiyyətin gözü qarşısında edam olunacaqdır".

Erməni terrorçu diktatorları öz xalqı qarşısında dini və irqi bayraq dalğalandırırdı. Baş nazir barbar bağırırdı ki, "Tarixi bir vaxt yetişmişdir. 1918-ci ili yadınıza salın; Sərdarabad və Qarakilsəni yada salın, qəhrəmanlığın yeni çağırışı oxunanda…… silahlara sarılın, tərəddüd etmədən müqəddəs müharibəyə qoşulun. Sizlər bir şəxs kimi döyüşə və ölümə hazır olan gün düşmən məğlub ediləcəkdir. Vətəndaşlar! Silahlara sarılın, cəbhəyə doğru, qələbəyə doğru gedin!" (s. 199).

Aydmdır ki, bu terrorçu başkəsənlərdən ötrü erməni vətəndaşları ölümə hazır deyildi və son nəticə bunu sübut etdi. Britaniya ermənilər tərəfindən "ardıcıl və həddən ziyadə çox tələblərinə görə aydın şəkildə təngə gətirilmişdi" (s. 212). Erməni liderlərinin soyuq və döyənəkvari düşünməsi haqqında Hovanissyan yazır: "Erməni hökumətinin ümidi ona idi ki, düşmə-nin hücumunu ləngitmək üçün əhalinin bütün elementləri birləşəcək və elə bir vəziyyət yaranacaqdır ki, son nəticədə ermənilər üçün münasib olan şərtlər daxilində türklər sülh təklifi edəcəkdir" (s. 268).

Başqa sözlə deyilsə, bu erməni diktator terrorçuları türklərlə münasib razılaşma əldə etmək üçün öz xalqını qurban verməyə cəhd göstərirdi. Görəsən daha hansı növ liderlər öz təlim görməmiş silahsız mülki adamlarını beləcə biləbilə öldürməyə cəhd edər? Noyabrın 30-da Ermənistanın Xarici İşlər naziri Türkiyənin Böyük Millət Assambleyasına teleqram göndərdi. Görün erməni liderləri öz əlaqələrinə necə başladılar:

"Türk və erməni xalqları əsrlər boyu qonşu kimi yaşamışdır, müasir Türkiyənin və Ermənistan Respublikasının ümumi sərhədləri indi bu iki ölkə arasında qarşılıqlı hörmət və hər bir ölkənin həyati maraqlarına əsaslanan sülh şəraitini tələb edir». Xarici İşlər naziri davam edərəkdeyir ki, "……heç bir səbəb və məqsəd göstərmədən sizin qoşunların bizim sərhədlərə doğru hərəkətini erməni xalqı və hökuməti dözülməz sayır və təəccübünü bildirir….». Xarici işlər naziri ye-kun vururdu: "Münasib çıxış yolunun tapılacağma inamını bildirən erməni hökuməti sizin hökumətdən bizim və sizin nümayəndələrinizin görüşərək konfliktin səbəblərini araşdırmaq və sülh yolu ilə çözmək üçün vaxt təyin etməyi xahiş edir» (s. 268).

Bu, terrorçu erməni liderlərinin həqiqəti təhrif etmələrinə heyrətamiz nümunədir. Təminatlı türklər və ermənilər güman ki, səkkiz yüz il ərzində qonşu kimi sülh şəraitində yaşamışdır, lakin təxminən 1890-cı illərdə həmin sülh başa çatmışdı, çünki erməni liderləri Osmanlı İmperiyasının qanuni hökumətini yıxmaq üçün üsyanlara start vermək məqsədi ilə türklərin əleyhinə gizli terror kampaniyasına başlamışdı. İndi isə, çətinə düşəndə və bir daha məğlub olandan sonra bu erməni liderləri iki xalqın "qarşılıqlı hörmətə əsaslanan" sülh şəraitində yaşaması üçün çığırbağır salırdılar. Bu həmin hay-küyçü diktatorlar dəstəsidir ki, türklərin ilk zərbəsindən ikicə ay qabaq özləri Türkiyə üzərinə hücum planlaşdırırdı.

Türklər birbaşa fakta əsaslanaraq bəyanatla caväb verdilər ki, Ermənistanın Xarici İşlər nazirinin quraşdırdığı "böyük yalanla" həqiqət birbirinə ziddir.

"Biz yaxşı bilirik ki, 1918-ci ilədək türk və erməni xalqları arasında qanlı döyüşlər şərqi Anadolu üzərində nəzarəti ələ keçirmək istəyən çarizmin istəkləri ilə həmahəng səslənir. Rusiyada imperiya rejiminin süqutu nəticəsində rus hərbi qüvvələrinin çıxıb getməsindən sonra erməni bandaları tərəfindən həyata keçirilmiş dəhşətli qırğınlarla üzləşən Türkiyənin soyuqqanlılığı sakitlik dövrünə təmınat vermişdi» (s. 270).

Əlbəttə ki, türkləri yıxmaq haqqında ermənilər hələ 1890-cı illərdən rus maraqları ilə gizli sövdələşməyə girmişdi. Əlbəttə ki, türklərin erməniləri qırmasından dəfələrlə çox müsəlmam qırmış ermənilər günahkardır. Ermənilər günahsız müsəlmanları yalnız dini ayrılıq səbəbindən və qonşunun torpağının və əmlakının qamarlanmasına olan erməni iştahına görə öldürürdülər.

Türkün cavabında həm də bəyan olunurdu ki, "erməni qoşunlarının ardıcıl hücumları bizi sizin ölkə əleyhinə qəti hərəkətlərə təhrik etmişdir.» (s. 270) Məhz ermənilərin son otuz ildəki xainliyi və satqınlığı türklər üçün sübut rolunu oynamışdır, əks təqdirdə onlar heç vaxt ermənilərlə yenidən döyüşməzdilər.

Hovanissyan müharibəni qurtarmaq üçiin türk tələblərini izah edir: "Türk ultimatumu ilə razılıq ermənilərin bütün sonrakı müqavimətinə son qoyacaq, Ermənistan Respublikası ərazisinin yarısı düşmən işğalı altında qalacaq və beynəlxalq aləmlə ölkənin birbaşa rabitə və nəqliyyat arteriyasını türk ordusunun nəzarətinə keçirəcəkdi» (s. 276).

Professor erməni diktatorlarının nöqteyınəzərini izah edir: "Cəb-hədə və ya arxada iştirakından asılı olmayaraq bu xalq müharibəsində hər bir vətəndaş döyüşməli idi. Müharibədə iştirak edən xalqın xarici kömək axtarması qeyri-adi məsələ deyil. Erməni xalqı dönə-dönə xarici dövlətlərə müraciət etmişdir, lakin bütün bu şikayətlər kar qulaqlarda itibbatmışdır. Heç olmazsa, o, əmin olmuşdur ki, xaric-dən heç bir müdaxilə olmayacaqdır» (s. 279).

Ermənilər öz hərtərəfli məğlubiyyətini ört-basdır edib kənara qoymağa cəhd göstərirdilər. Türklər yeni hücuma başladı və bu bir həf-tədən də az müddətdə başa çatdı. Erməni hökuməti üçün təslim olmaqdan savay heç nə qalmamışdı» (s. 289) 18 noyabr 1920-ci ildə erməni terrorçuları türklər tərəfindən yazılmış atəşkəs haqqında müqaviləni imzaladılar və müharibə başa çatdı.