ON SƏKKİZİNCİ FƏSİL:
BİRLƏŞMİŞ ŞTATLARIN SENATI ERMƏNİLƏRƏ "YOX" DEYİR
ERMƏNİ-AMERİKAN LOBBİ TƏŞKİLATI MÜSƏLMANLARIN XRİSTİANLARI QIRMASI HAQQINDA SƏNƏDLƏRİ SAXTALAŞDIRIR

Öz dörd cildliyinin sonuncu kitabmda Hovanissyan 1920-ci ildə Ermənistan Respublikasının mövcudluğunun son ayları haqqında müzakirə aparır. O, erməni liderlərinin müharibə cəhdlərindən, mütəmadi surətdə müdafiəsiz müsəlman kəndlərinə silahlı basqınlar edərək onların torpaqlarını müftəmüsəlləm qamarlamaq istəyindən danışmır. Hələ bu harasıdır, Hovanissyan türk milli qüvvələrinin birinci olaraq erməni torpaqlarına hücumundan və təxminən səkkiz yüz il əvvəl onları işğal etməsindən söz açır. Ermənistan üçün indiki torpaqları Rusiya silahlı qüvvələri sonralar geri qaytarmışdır, Türkiyə tərəfdə qalan ərazi də tarixən erməni ölkəsinin parçası olmuşdur. Əsas məsələ burasındadır ki, ermənilər öz istəkləri əsasında Sovet İttifaqma birləşmişdilər, kommunistlərlə iş birliyinə girmiş və öz "tari-xi vətən"lərini qorumaq üçün bircə atəş də açmamışdılar.

III cildin sonunda Hovanissyan Birləşmiş Ştatların gələrək Ermənistan Respublikasını xilas etmək üçün erməni liderlərinin cəhdlərindən necə danışırsa, son cilddə də daha böyük cidd-cəhdlə Amerikanı Ermənistana gətirərək hakimiyyətdə qala bilmələri və Amerikanın dəstəyi ilə müsəlman torpaqlarına sahib çıxmaları üçün edilmiş diktator səylərindən danışır.

Ermənilər hələ də möcüzəyə ümid bəsləməkdə davam etsələr də, onlarbelə birreallıqla üzləşmişdilərki, mandat qazanmaqüçün heç bir imkanlan yox idi. 1920-ci ilin əwəllərində çoxlu erməni natiqləri və müdafiəçiləri Ermənistan Respublikası üçün birbaşa siyasi, hərbi və iqtisadi dəstək üçün cəhdlərini xeyli artırdılar. Buna baxmayaraq, Yaxın Şərq təcrübəsindən çıxış edən Amerikanın dini, mülki və yardım sahəsinin rəsmilərinin xarici nəzarət və müdafiəsi olmadan erməni millətinin ayrıca mövcudluğu mümkün deyildir, lakin onlar Amerika mandatının verilməsində də israrlı idilər. 1920-ci ilin mayında prezident Uilson ultimativ şəkildə məsuliyyəti Senatın üzərinə qoymağı qərara aldı. Lakin o, xahiş etdi ki, mandatın qüwəyə minməsi yalnız etirazın əsl əminliklə əvəz edilməsindən sonraya saxlansın, çünki onun hərəkəti ya zavallı sadəlövhlük və ya rüsvaylıqcasına utandırıcı görünə bilər (1).

Hovanissyan diktatorlarla iş birliyi qurmağın yollarına bələddir. Birləşmiş Ştatlar respublikadır və əsl demokratiyaya əsasən işləyir. Uzun müddət ərzində hər hansı bir xarici ölkəyə kömək üçün Senatdan qoşun, pul və avadanlıq istəmək prezidentin vəzifə borcudur. Hovanissyan və onun rəğbət bəslədiyi diktator erməni liderləri isə Ermənistanı tanımaq üçün prezident Uilsonun sadəcə "dekret" verərək erməniləri "müdafiə etməsini" və qonşulardan çırpışdırdıqları hər şeyə sahiblik istəyirdilər. Prezident Uilson məsuliyyət hissi ilə qanuna əsasən hərəkət etdikdə isə erməni liderləri və onların lakeyləri Uilsonun şərəf və ləyaqətinə qəzəbli hücum təşkil etdilər.

Ermənistandakı vəziyyət haqqında şəxsi biliyi olan təcrübəli amerikanlardan müdrik etirazlar eşidilirdi. Onlardan biri İstanbuldakı Ro-bert Kollecinin missioneri və rezidenti Kaleb F.Geyts idi.

O, Birləşmiş Ştatların ümumən bütün Yaxın Şərqi inkişaf etdirmək missiyasını üzərinə götürməli olduğu haqqında Ali Komissar Mark Bristolun mövqeyini müdafiə edir və Osmanlı İmperiyasının sadə varlıq kimi saxlanmasının eyni zamanda Amerika maraqlannın qorunması, ticarət və kapital qoyuluşunda açıq qapı prinsiplərinin təmin olunması hesab edirdi. Haçansa gələcəkdə də muxtar və ya müstəqil Ermənistanın olacağı təklifini də vermirdi, lakin belə bir inamını ifadə edirdi ki, belə bir ölkənin yaradılmiası ilk növbədə ermənilərin özü üçün faciəli nəticələr törədəcəkdir (s. 2)

Bunun güclü məsləhət olduğu sübut edilmişdir. Məsələn, 2000-ci ildə Türkiyə və Birləşmiş Ştatlar birbiri ilə 7 milyard dollarlıqdan ar-tıq ticarət etmişdir. Başqa tərəfdən isə Ermənistan Birləşmiş Ştatlarla ticarəti haqqında heç nə göstərə bilməz. Aclığın yıxıb sürüdüyü bu ölkə Amerikadan kənarda da milyard dollarlarla xarici yardım sümürməkdə davam edir. Pul müasir Ermənistan üçün birtərəfli hərəkət olan küçə kimidir - onun hamısı Birləşmiş Ştatların vergi verənlərinin və xristian təşkilatlarının cibləFİndən bir istiqamətdə axaraq erməni terrorçu liderlərinin ciblərinə dolur, onlar isə həmin pulları öz müsəlman qonşusu olan Azərbaycanın əleyhinə apardıqları müharibəyə sərf edirlər.

Hovanissyan şikayətlənir ki, «Aclıq çəkən ermənilər" üçün fond toplamaqda davam etsə də, missioner lobbi mandat almaq üçün kütləvi kampaniyadan imtina etdi" (s. 3) Birləşmiş Ştatlarda uzun illər boyu yaşamasına baxmayaraq, görünür Hovanissyan kilsə və dövlətin ayrı olması konsepsiyasından xəbərsizdir. Hovanissyanın lənətlədiyi Türkiyənin özündə belə kilsə və dövlət birbirindən ayrıdır. Ermənistan öz konstitusiyalı mandatlı bircə və yeganə "rəsmi kilsəsi" ilə öz balaca dövlətini fərqləndirir. Yəqin buna görədir ki, erməni professoru erməni terrorçularını qiymətləndirmədikləri üçün Amerika xristianlarına hücum edir; lap öz doğma ölkəsində kilsənin etdiyi kimi.

Erməni mətbuatı ikili mandat sxemini yıxıbsürümüş, erməni aclığını yüngülləşdirməyə çalışanları eninə-uzununa tənqid etmiş, lakin adi və ya üçqat mandat planını bəyənmişdir. . . Bununla belə, Amerikada Erməni Milli İttifaqı və Parisdə Erməni Milli Nümayəndə Heyəti daşnakçı mətubatda missionerlərin kəskin və təhqiramiz şəkildə xarakterizə ediməsindən təşvişə düşmüş və bütün bunların erməni məsələsinin qənaətbəxş həlli yolunda kömək və rəğbətinə ehtiyac duyulan xalqda ikrah hissi oyadacağından qorxmuşdu. Milli İt-tifaq missioner lobbi ilə yaxından işbirliyində davam edirdi… (s. 3).

Bu barədə düşünün: Əgər amerikalılar "aclıq çəkən ermənilərə" kömək məqsədilə çətinliklə qazanılmış milyonlarla dollarını verirdi-sə, məgər o məhz erməni terrorçu/diktator xətti deyildi? Əslində onlar lənətlənməli idilər. İndi isə heç təşəkkür də etmirlər!

Ermənistanın Müstəqilliyi uğrunda Amerika Komitəsinin sədri Ceyms Gerardın yazdığı 29 aprel 1920-ci il tarixli məktubunda erməni terrorçularının mövqeyi ifadə olunur. "Prezidentin səlahiyyəti vardır ki, Ermənistana sursat satılması haqqında Müdafiə nazirinə göstəriş versin və məncə, əgər vacibdirsə, Batumi vasitəsilə elə sursatın çatdırılması Böyük Britaniyadan xahiş edilə bilər. Sonra biz erməni hökumətinə öz mənəvi yardımımızı nümayiş etdirərək bu ölkəyə 50,000,000 dollar və ya daha çox borc verməliyik. Mənə elə gəlir ki, növbəti seçkilərə qədər biz yalnız bunu edə bilərik" (s. 9).

Amerikalı vergi verənlər, bu fakt haqqında düşünün: əvvəla, erməni terrorçuları Birləşmiş Ştatların prezidentinin Konqresin başı üzərindən Ermənistana silah satmasını istəyirdilər. ikincisi, erməni liderlərinin pulu yox idi və bu barədə danışmağa ehtiyac yoxdur ki, prezident həmin silah-sursatı kreditə əsasən satacaq və sonra onun müftəmüsəlləm Ermənistana çatdırılmasını Böyük Britaniyanın boynuna qoyacaqdı.

Üstəlik, erməni quldurları Amerikanın özündən 50 miyon və ya daha çox dollar borc istəyirdi. Bütün bunları erməni liderləri Amerikadakı növbəti seçkilərə qədər almaq istəyirdi. Bu fırıldaqçı ölkənin məşğulliyyəti və ya gördüyü yeganə iş isə Birləşmiş Ştatlara muzdlu agentlər göndərərək pul və silah almaq üçün lobbi yaratmaq, sonra isə Amerika seçkilərinə qaynayıb-qarışaraq daha çox qopartmağı cəhd göstərmək idi.

Heç bir xarici ölkəyə lobbiləşməyə, bütün ölkə boyu koloniyalar yaratmağa və Birləşmiş Ştatların Konqresinə keçiriləcək Amerika seçkilərinə təsir göstərməyə icazə verilməzdi. Məhz bu işi Ermənistan Birləşmiş Ştatlarda və xristian dünyasının hər yerində etmişdir və etməkdə davam edir. Nəticədə 1920-ci ildə Birləşmiş Ştatların hökuməti ümumi məntiqin qəbul etdiyi işi gördü. Hovanissyan şikayətlənir ki,

Birləşmiş Ştatlar nə silah-sursat göndərdi, nə də xarici muzdlu-ların gəlişini təşkil etdi. Bunlar və Uilyamsın qərarının digərtəminatları Senatın Xarici Əlaqələr Kömitəsinin Hardinqdəki bölməsindəki yekun təkliflərdə nəzərə alınınadı. 13 may 1920-ci ildə Senatın qəbul etdiyi qərarda Birləşmiş Ştatların Ermənistanı tanıması münasibətilə sadəcə təbrik verilmiş, ermənilərə xoş arzular bildirilmiş, ehtiyac yaranarsa Amerika vətəndaşlanna kömək üçün Batumi limanına döyüş gəmisi göndərmək səlahiyyəti prezidentə verilmişdi. Hen-ri Kabot Loc və respublikaçılar partiyasının digər başçılarının Ermənistan Respublikasını müdafiə etmək üçün gücləri yalnız buna çatdı (s. 10).

Hər hansı bir amerikalı vergi verən belə münasibətə inana bilərmi? Elə bil Birləşmiş Ştatların hökuməti bu terrorçu ölkəyə nəsə borclu idi! Xristian din xadiminin oğlu olan prezident Uilson "əzab çəkən xristian xalqlarına vaxtında kömək əli uzatmağın Amerika arzusu olduğunu" mütəmadi surətdə vurğulamış və "onların zavallı ümidsizlikdən qaldırılaraq dünyanın azad milləti kimi özlərinin yerini tapmağa qadirolması"nı diqqət mərkəzində saxlamışdır (s. 13) Hovanissyan bu adi səbəbdən Uilsonu xoşlamır: o, sadəcə olaraq quldur ermənilərin ondan istədiklərini onların arzuladıqları vaxt etmədi.

Hovanissyanın bu sözlərinə nəzər salın:

Hər cür alturist, humanitar və dini səbəblər gətirən və hətta həddindən çox işi olduğunu Avropa dövlətlərinə bəhanə edən prezident Uodrou Uilson bütünlüklə səhv arqumentlərə əsaslanırdı. O, ictimai fikrə təsir göstərmək və ümumi dəstək qazanmaq üçün milli kampaniya təşkil etmədi; o, Konqresə partizansayağı münasibətə cəhd göstərmədi və Nebraska ştatından senator, Senat azlığının lideri Gilbert Hiçkokun məsləhətinin əksinə hərəkət etdi. O, mandat verdiyi ölkənin ərazisinin müəyyənləşməsində fəallıq göstərmədi, mandatın şərtlərini və imtiyazlarını, xərclərini və irəli sürdüyü vəzifələri, Birləşmiş Ştatların üstünlüklərini və xeyrini uduzdu. O, Harbordun hesabatından və tövsiyələrindən heç bir birbaşa nəticə çı-xarmadı, kapital qoyuluşu imkanları, bazartar və digər iqtisadi və strateji nöqteyınəzərlər də daxil olmaqla Amerikanın milli maraqları naminə heç bir ağlabatan arqument gətirmədi. İnternasionalizmin tələsinə qarşı etiraz səslərini qaldıran senator Loc və barışmaz senatorlar blokuna prezident Uilsonun məktubu onun bacarıqsızlığının və iradəsizliyinin daha bir nümunəsi idi (s. 14).

Maraqlıdır, axı bu adam kimdir ki, Birləşmiş Ştatların prezidentınə qarşı belə məsuliyyətsiz bəyanatlar verir? Yalnız ona görə ki, prezident ermənilərin muzdsuz agenti olmaqdan imtina etmişdi? Hər hansı bir ağlı başında olan adam düşünər ki, bu erməni görəsən hansı ağlın sahibidir ki, ermənilərin istədiyi hər şeyin onlara verilməsini Amerika marağı hesab etsin - orada "kapital qoyuluşu imkanları, bazarlar, digər iqtisadi və strateji nöqteyınəzərlər də daxil olmaqla Amerikanın milli maraqlan" var idi.

Ermənistanda Amerika bazarları yoxdur.

Ermənistanda heç bir kapital qoyuluşu imkanları yoxdur. Ermənilər amerikalı investorların onların quldurlarına biznes "yarlığı" altında pul verməsini istəyirdilər. Sonra isə amerikanlar öz kapitalmı itirəcəkdilər. Amerikanın Ermənistanda heç bir əsl milli marağı yoxdur. Amerikanın Ermənistanda heç bir iqtisadi və strateji marağı yoxdur.

Ermənistanın ixrac etdiyi yeganə şey terrorizmdir, onu da Birləşmiş Ştatlarda istəyən yoxdur. Bu erməni professoru prezident Uilsonu amerikalı vergi verənlərin ödəyəcəkləri "mandatın şərtlərini və imtiyazlarını" izah etməməkdə itti-ham edir. O, həm də gileylənir və şikayətlənir ki, prezident "Birləşmiş Ştatların üstünlükləri və qazancfna əl qoymadı və Birləşmiş Ştatlarda ermənilərin muzdlu lobbi kampaniyasını dəstəkləmədi.

24 may 1920-ci ildə prezident Uodrou Uilson Birləşmiş Ştatların Senatına məktub göndərərək erməni xalqının ehtiyaclarından xəbərdar olduğunu bəyan etdi və belə bir fikri ifadə etdi ki, "Amerika xalqının dahiyanə inamını və dərin xristian rəğbətini və öz borcunu ifadə edir. Bu onlara belə görünür və onlar bizim qarşımızda yalan danışırlar" (2).

Sonra prezident Konqresdən xahiş edirdi ki, ona Ermənistanı müdafiə etmək üçün xüsusi səlahiyyət verərək "mandaf'ı qəbul etməyə icazə versin. Uilson bəyan edirdi: "Mən bu təklifi ən səmimi inamla irəli sürürəm və arzu edərdim ki, Birləşmiş Ştatların xalqı da bunun belə edilməsini istəsin" (3). Prezident Uilson Konqresə ünvanladığı məktubu belə qurtarırdı:

Mən belə bir sirri sizə açmaq istəyirəm ki, bu təklifi yüksək əhval və xristian xalqlannın ən böyüyünün arzularına əsasən verirəm. Bizim xalqımız arasında Ermənistana rəğbət ləkəsiz vicdandan, saf xristian inamından yaranmışdır və hər yerdə xristian xalqlarını öz əzablarından xilas olmuş, öz zavallı asılılığından və ümidsizliyindən ayrılmış, öz ayaqlan üstə dayanmağı bacaran və dünyanın azad millətləri arasında özyerini tapan görmək istəyinin nəticəsidir. Əgər biz qorxmadan onun qorunmasını və mandatdakı funksiyalarla əlaqədar köməkliyi öz üzərimizə götürsək, Ermənistanın müstəqilliyini tanımağımız onun xalqı üçün dahiyanə azadlıq mənasını daşıyacaq və onun xoşbəxtliyini təmin edəcəkdir (4).

Erməni Kilsəsinin köməkliyi ilə erməni hökuməti Birləşmiş Ştatların tarixində ilk "xarici millət" ayamasını qazandı. Çox möhkəm xəstə olan prezident ermənilər tərəfindən dövrələnərək aldadıldı. Aydındır ki, o, Ermənistana kömək üçün əlindən gələni etdi. Bir dəfə Birləşmiş Ştatlar prezidenti mandat vermək xahişini rədd etdi, lakin ermənilər yenidən onun üstünə yeridilər. Mandat xahiş etməzdən qabaq prezident Uilson fakt toplamaq tapşırığı ilə generalmayor Ceyms G. Harbordu Türkiyəyə və Ermənistana göndərdi. General Harborda Amerika Hərbi Missiyasının başçısı vəzifəsi verildi.

Özünün 19 oktyabr 1919-cu il hesabatında general Harbord yazırdı: lllər uzunu Amerika ermənilərin əzablarını nəzərdə saxlamışdır. Amerika Ermənistandakı öz missioner agentləri və Qırmızı Xaç Cəmiyyətinin xətti vasitəsilə Ermənistana böyük məbləğdə pul vermişdir. Son zamanlarda isə Yaxın Şərq ölkələrində böyük ehtiyac içində yaşayan müxtəlif irqli adamlara ərzaq və avadanlıq çatdırılmışdır" (5). General sözünə davam edərək öz erkən xristian biliyi haqqında yazır:

Ailəmizin köhnə Bibliya kitabında Ermənistanın adı ümumiyyətlə mərkəzi Ararat dağının yaxınlığmda olmaqla Qafqazın cənubunda çəkiıir; o, KiçikAsiya boyu Aleksandretta istiqamətində uzanırdı. Biz bilirik ki, erməni krallarının dövləti bir müddət qərbdə Aralıq də-nizindən Sivasa qədər uzanmışdır. Sivas nə vaxtsa erməni krallarının oturduğu yer olmuşdur. Nümayəndələrin bizə təqdim etdiyi Ermənistanın xəritəsində ölkə şimaldan Qara dəniz, Gürcüstan və Azərbaycanla sərhədlənir və cənub-şərq istiqamətində uzanaraq Aralıq dənizi sahillərindəki Aleksandretta və Mərsin şəhərlərini də əhatə edir (6).

General həddindən artıq xristian yönlü, müsəlman əleyhinə olan hesabat verir. O, fakt tapmaq missiyası ilə bağlı Amerikanın tapşı-rığından daha çox ermənilərin söylədiklərini sübut kimi təqdim edir. Buna baxmayaraq, onun erməni məlumatmı fakt kimi işlətməsi həmin hesabatlarını oxumaq üçün maraqlı edir. O, bəyan edir: "1915-16-cı illərin qırğınlarında 600,000 adam məhv edilmişdir ki, bunun 500,000 nəfərdən çoxü yeni qurulan ölkənin sərhədləri daxilində olmuşdur. Güman ki, təxminən eyni sayda adam həmin ərazidən qovulmuşdur" (7).

Bu gün ermənilər iddia edirlər ki, 1.5 milyon nəfər qırılmışdır, lakin 1919-cu ildə general Harbordu himayə edən ermənilər yalnız 600,000 nəfərin öldüyünü demişlər. General deyir ki, ermənilər daha 500,000 nəfərin köçürüldüyünü iddia edirlər. Anadoluda təxminən 1 milyon erməninin olması nəzərə alınsa, bu rəqəm düzgün görünür. Yaxşı, bu necə ola bilər? General Harbordun bəyan etdiyi kimi, əgər şərqi Anadoluda cəmi 1.1 milyon erməni var idisə, onda türklər 1.5 milyon ermənini necə qıra bilərdi? Bu, xristian ermənilərinin iki bağlama kitab saxlamasına aid sübutlardan biri deyilmi?

Öz missiyasına başlamaq üçün Parisi tərk etdiyi gündən ermənilər generala deyirdilər ki, "Bütün sərhədlər boyu Ermənistana hücum etmək üçün Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi altında türklər ciddi hazırlaşırlar. Həmin Mustafa Kamal Paşa Ərzurum ətrafmdakı türk milki əhalisinə verilmək üçün 60,000 tüfəng və sursat, habelə qum-baralar almış, diviziyalar və dəstələr təşkil etmişdir. Belə bəyan edilirdi ki, bu hərəkatın bir səbəbi ermənilərin öz evlərinə qayıdışının qarşısmı almaqdır. Baxmayaraq ki, mən Mustafa Kamal Paşaya inanmazdım, lakin biz bunu Paris hesabatına daxil etmədik" (8).

Bu, ermənilərin özlərini məşhur etmək üçün uydurduqları və söylədikləri daha bir uzun nağıldan başqa bir şey deyildir. Əsl həqiqət isə belədir ki, "ciddi hazırlıqdan" sonra bir neçə ay keçmiş ermənilər türklərə hücum edəcəkdilər. Ermənilər işğal etmək planları hazırlamaqda Gürcüstanı ittiham edirdilər, lakin əslində torpaq qamarlamağa cəhd göstərən Ermənistan Gürcüstana təcavüz etdi. Öz yaralarını yalayan ermənilər iddia edirdilər ki, onlara hücum etmək üçün Azərbaycan "ciddi hazırlıq görür".

General Harbordun müşahidəsinə əsasən "strateji cəhətdən Ermənistan çox çətin vəziyyətdədir. Onun ərazisinə daxil olan yeganə dəmir yolu Gürcüstandan keçir. Əslində bu, Ermənistana təchizat daşınınası üçün yeganə vasitədir. Daşınınanın təşkil edilməsində razılaşma həmişə böyük çətinliklə başa gəlmişdir. Əsas liman olan Batumi Ermənistana və ermənilərə düşmən ərazidədir. Bu cür kövrək nəqliyyat əlaqələrinə əlavə olaraq Ermənistan özü də düşmənlərlə əhatə olunmuşdur və indi bu ölkə 360 dərəcəlik sərhəd narahatçılığı içindədir» (9).

Ermənistanın "sərhəd narahatçılığı" içində olmasının səbəbi bu-dur ki, o, həmişə öz qonşularının torpaqlarını qamarlamağa cəhd göstərmişdir. indi Ermənistanın qonşularının nə üçün "düşmən" olduğuna hər hansı bir adam təəccüblənərmi? Əgər hər hansı bir ölkə Ermənistanın qonşusu olsaydı necə reaksiya verərdi? General həm də yazırdı ki, Azərbaycan ondan Amerika missiyasını dəyişdirməyi xahiş etmişdir - "Azərbaycan tərəfi deyir ki, siyasi məsələlərə qarışan Amerika missiyası çıxıb getməlidir" (10) Tarix kədərli surətdə sübut edir ki, ermənilərə münasibətlə əlaqədar olaraq Amerika missionerlərinin hamısı tez-tez ya siyasətlə, ya da dinlə çuğlaşırdı.

Senatda debatlar başlananda Nebraska ştatının senatoru qeyd etdi ki, "Ermənistana xeyriyyə məqsədi ilə təxminən 800,000 amerikalı 40 milyon ABŞ dolları toplamışdır və mənə elə gəlir ki, güman ki, həmin adamların arasında erməni torpaqlarını almaq istəyən çox-lu şəxs tapıla bilər.» (11).

Ermənilərin muzdlu agentləri və amerikalı ermənilərin koloniyaları öz işini görmüşdü, özü də yaxşı görmüşdü - onların apardığı fond qazanmaq kampaniyası nəticəsində Birləşmiş Ştatların xristianları Ermənistan üçün 40,000,000 dollar pul toplamışdılar! Birləşmiş Ştatların xalqı şükür edə bilər ki, Konqres Ermənistanın torpaq satışı məsələsini rədd etmişdi. Başqa cür olsaydı, bir neçə aydan sonra Ermənistanın könüllü surətdə Sovet İttifaqma birləşdiyinə görə, yüz minlərlə Amerika investoru həmin pulları itirəcəkdi. Ermənistan hət-ta borcun ən az qisınıni belə qaytarmağa cəhd göstərmədiyindən, Birləşmiş Ştatlar hökuməti verdiyi 50,000,000 dollar borcu itirmişdi.

Mississippi ştatından senator Uilyams qeyd etdi ki,

Ermənistan ənənəvi düşmənlərlə əhatə edilmiş, incidilmiş xristian birliyidir. İndi o özünü müdafiə etmək qabiliyyətində deyil. Türklər, kürdlər, gürcülər, Məhəmməd hümmətinin əksər hissəsi bütün vaxtlarda əllərindəki hazır bıçaqla onun boğazmı kəsməyə məqam axtarırlar. Erməni milləti yer üzündə mövcud olan ən qədim xristian kilsəsinin üzvüdür. Bu millət həmişə Amerika xalqının rəğbətinə, daha yaxşı və yüksək hisslərinə ehtiyac duymuşdur. Senator əlavə etdi: "Mənim ürək tellərim bu gözəl insanların tarixi ilə sı-xı surətdə bağlıdır- onlarbirsıra cəhətlərinə görə gözəldirlər, lakin onları daha maraqlı edən dözümlü inamlarıdır" (12).

Senatorlar bu məsələnin müzakirəsində birbirini əvəz etdikcə belə "xristian" kəlamları dəfələrlə təkrar edildi. Bütün senatorlar "xristian" Ermənistanı haqqında bir əsas məsələdə razılığa gəlmişdilər: onların heç biri özünə əziyyət verib çoxsaylı tarixi məlumatları gözdən keçirmədi ki, ermənilərin söylədikləri həqiqət idi və ya uydurma. Keçən zaman kəsiyi aydınca sübut edir ki, ermənilər hər zaman yeniyeni əhvalatlar uyduran xalqdır.

Corciya ştatından senator Smit bəyan etdi ki, komissiya (Harbord) tərəfindən təsvir edildiyi kimi, erməni ölkəsi dağlıq və münbit olmayan torpaqlardan ibarətdir. Fransa və İngil-tərə zəngin neft quyularını və mis mədənlərini ələ keçirmişdir. Onlar elə şeyləri götürmüşlər ki, həmin şeylər o xalqlara müvafiq gəlir gətirəcəkdir. Lakin onların Bırləşmış Ştatlara təklifi etdiyi yer ısə çoxlu pul və insan itkisindən savay heç nə verməyəcəkdir. Bir neçə il əvvəl bizim Meksika üzərində nəzarət hüququmuz var idi. Meksika ərazisinə müvəqqəti nəzarətə nisbətən erməni nəzarəti daha mürəkkəb, təhlükəli və baha olacaqdır. Biz heç Türkiyəyə müharibə elan etməmişik, erməni məsələsinin nəzarətə götürülməsi və nizamlanması birbaşa İngiltərə, Fransa və Türkiyə ilə müharibə vəziyyətində olmuş digər ölkələrlə bağlıdır (13).

Konnektikut ştatından senator Brəndeqi Senatın nəzərə alması üçün bir sıra suallar qaldırdı. Bizim ermənilərə nəzarət üzrə “vətəndaş” borcumuz haçan qurtaracaq? Bu işin hakimi kim olacaqdır? Hansı vəzifələrin lazım olacağını kim müəyyənləşdirəcək, onlardüzmü,səhvmi tərtib edilmişdir, və ya onlar nə vaxt müəyyənləşəcək? Həmin məsələləri bizmi qərara almalıyıq? Mən başa düşdüyüm kimi, əgər ermənilərin indi təşkil olunmuş respublikası və özlərini idarə etmək arzusu varsa, onda biz hansı səlahiyyətlə ora ordu və donanma ilə gedirik?Onları idarə etməyə?Biz nə Türkiyəyə, nə də Ermənistana müharibə elan etməmişik.

Senator Brəndeqi vurğuladı ki, Ermənistandan olan mister Gerard Dövlət Departamentini və Senatı ələ almaq üçün fəaliyyət göstərir. Senator həm də Erməni Kilsəsinin Birləşmiş Ştatların Senatına qarşı lobbiçilik cəhdləri etdiyini söylədi. Senator dedi:

Cənab prezident, Massaçusetts ştatından senator bu səhər bizim ştatın deprartamentinə ünvanlanmış bəyanat hazırlamış və həmin sənəd bu yaxınlarlda Almaniyada səfir işləmiş cənab Gerard tərəfindən təshih edilmişdir. Orada əzablarına hər kəsin rəğbət hissi ilə yanaşdığı erməni xalqına lazımi yardım və kömək göstərilməsi irəli sürülürdü. Orada birneçə üzv ortaya çıxdı, ən azı Xarici Əlaqələr Komitəsi, həmin komitə üzvlərinə baş çəkmiş Ərzurumun bişopu və ya arxibişopu - mənə elə gəlirki, Ermənistanın geniş birhissəsi onun nəzarəti altındadır - nazir və ya səfir və ya rütbəsinin nə olmasının fərqinə varmadan Ermənistandan bir nəfər və Yel Universitetində kollec professoru işləyən tanınınış erməninin daxil olduğu nümayəndə heyəti.

Missuri ştatından senator Rid öz müşahidələrini birbaşa çatdırdı. O, qeyd etdi ki, Fransa Suriya üzərində mandat qazanmışdır, ingil-tərə isə Mesopotamiyam ələ keçirmişdir. "İndi bizdən üzdəniraq Ermənistan Respublikası adlanan əraziyə nəzarət xahiş olunur. Bütün bu işin əsas məqsədi isə budur ki, Fransa və İngiltərə tərəfindən nə edilirsə, eyni şeyləri biz də Ermənistanda həyata keçirməliyik".

Senator sözünə davam edərək dedi:

Fikir verin, İngiltərənin Ermənistanda qoşunlan olmuşdur və İngiltərə onları oradan çıxarmışdır. O demişdir ki, "Biz yalnız Mesopotamiyanın qeydinə qalacağıq, vəssalam». Ermənistanda Fransanın da qoşunları olmuşdur və onlar da həmin ərazidən çı-xanlmışdır. Fransa demişdir ki, "Biz yalnız Suriyanın qeydinə qalacağıq, vəssalam. "ingiltərə Fələstin üzərində nəzarəti də ələ keçirmişdir. İrana mandatı olmasa da, oranı da ələ keçirmişdir. Sonra o öz planı üzrə şimala hərəkət edərək Ermənistanın yeni ərazisinə girmiş, daha sonra isə Azov dənizinə qədər bütün Qafqazı ələ keçirmişdir. İngiltərə ona görə həmin torpaqlan qamarlamışdır ki, orada Batumi və Bakı kimi zəngin neft sahələri vardır. Ərazisi dağlardan və qeyri-münbit torpaqlardan ibarət olan Ermənistan isə bir kənara atılmışdır. Bu sualı Britaniya parlamentində də vermişlərki, İngiltərə nə üçün Ermənistanda qalmadı?Aprelin 29-da parlamentdə çıxış edən Lloyd-Corc məhz bu məsələyə toxundu.

Britaniyanın Baş naziri dedi ki, nə Böyük Britaniya, nə Fransa, nə də İtaliya Ermənistan üzərində mandata yiyə durmağa qadir de-yildi, çünki Ermənistanda böyük xərclər tələb edən ağır hərbi mənbələr saxlanması müqabilində həmin ölkənin xəritədə olan kağız -Ermənistandan başqa heç nəyi yoxdur (14).

Senator sözünə davam etdi: "Bu ölkə bizim sərhədlərimizdən 6,000 mil aralıda yerləşir. Güman edilən Ermənistan əsasən Türkiyənin keçmiş torpaqlarını əhatə edir. Əslində, Türk imperiyası iki parçaya bölünmüşdür və onun birini Ermənistan ələ keçirmişdir. Sonra isə keçmiş rus nəzarətində olmuş şərq və şimal-şərq torpaqları həmin əraziyə qatılmışdır. Aralıq dənizindən Xəzər dənizinə kimi mübahisəli torpaq zolağı! O, Suriyanın, Mesopotamiyanın və İranın şimalında yerləşir. Qeyd etdiyim kimi, beləcə Türk İmperiyası ikiyə bölünmüşdür» (15).

Bunun arxasınca senator Rid Birləşmiş Ştatlar Ordusunun generalı Harbordun hesabatından bir hissəyə münasibət bildirdi:

Biz belə bir faktı qiymətləndiririk ki, güman ki, bizim Nyu-York, Pensilvaniya və Ohayo ştatlannın ərazisinə bərabər bir əraziyə sə-pələnmiş bir milyonluq erməni qaçqınının yeni həyata başlamasına kömək edilməlidir.

Etnoqrafik cəhətdən Zaqafqaziya regionu dünyanın ən mürək-kəb ərazilərindən biridir. Bütün dövrlərdə bu ərazi bəşər övladının ən böyük yollarından biri olmuşdur. Dəstəsindən geri qalmış əsgərlər və irqi töküntülər bütün əsrlər boyu burada məskən salmış, miq-rasiya axmları Böyük Qafqaz silsiləsinin əsas bazasını süpürüb atmışdır. Bunun nəticəsində bu gün həmin kiçik ərazidə 40 müxtəlif dəstəyə bölünən beş böyük irqi qruplaşma vardır. Onların doqquzu nisbətən son dövrlərdə buraya gəlmişdir, yerdə qalan 31-i isə bu və ya digərmənada yerli hesab edilir. Burada 25 təmiz Qafqaz irqi vardır. İrqi müxtəliflik belə bir faktla mürəkkəbləşir ki, gürcü və tatarların kompakt qruplarını çıxmaq şərti ilə yerdə qalanlar bütün ərazidə qarışıq yaşayırlar. Onların arasında dağ vəhşilərindən tutmuş ən yüksək səviyyəli şəxsiyyətlərədək vardır. 40 kənd irqi arasında ən vacib qruplan gürcülər, azərbaycanlılar, tatarlar və ermənilər təşkil edir (16).

Bunun ardınca senator Rid bəyan etdi: "Gəlin bir anlığa təsəvvür edək ki, bizi arı yuvasına girməyə dəvət edirlər. Bizim mandatını qəbul edərək daxil olmaq istədiyimiz ölkə 250,000,000 nəfərdən artıq Məhəmməd hümməti ilə əhatə olunmuşdur, ölkə bütün tərəflərindən müsəlmanlarla sərhədlənir. Senatın bir neçə üzvü üçün bunu bilmək maraqlı olar ki, Məhəmmədçilik xristianlıqdan daha sürətlə yayılır və nüfuz qazanır. Məhəmmədçilik inammın yayılması uzun müddətdir ki, davam edir. Son on il ərzində onun fəaliyyəti çoxsaylı dərəcədə artmışdır» (17).

Senator Rid aşağıdakıları deyəndə böyük müdriklik ifadə etdi: "Qoy o adamlar ki, "danışmaz türk" haqqında söyləyir, o adamlar ki, sanki təhqiamiz surətdə həbəşlə münasibət qurur, o adamlar ki, Məhəmməd dininə ötəri münasibət bəsləyir, yadda saxlasmlar ki, yer üzünün sakinlərinin 250,000,000 nəfəri həmin inamın daşıyıcısıdır. Əgər son nəticədə bu adamlar dini birlik altında birləşsələr və qan qohumluğu altında quldurluğa, zorakılığa və sahiblərə qarşı əbədi mübarizəyə başlasalar, onda necə olacaq?"

Onların əleyhinə nə edilmişdir? İngiltərə qərara gəlmişdirki, Misiri istəsin. O, qılınc gücünə Misiri tutmuşdur. Orada müxalif qüwələr olmuşdurmu? Biz onun haqqında çox az eşitmişik; buna baxmayaraq, ser, 1915-ci ildə İngiltərə cəbhədə ehtiyacı olan müxtəlif nöqtələrdən saysız-hesabsız qüvvəsini götürərək, ona qarşı başlanmış qiyamlan yatırtmaq istəmişdir.

Lakin qoy bir anlığa həmin fikrimdən kənara çıxım. Birləşmiş Ştatlardan ölkə kimi heç nəyi ilə fərqlənməyən Fransa Əlcəzairin nəhayətsiz ərazilərini ələ keçirmək üçün silahlı qüwələrini hərəkətə gətirmişdir. Bu nə qədər təmiz və sadə olsa da, zorakılıqla edilmiş quldurluqdur. İngiltərə isə son vaxtlarda öz polad əlləri ilə, sözün düzü, həmin əllərə diplomatiya əlcəyi geyinərək Persiya üzərində nəzarəti ələ keçirmişdir. O, silah gücünə Mesopotamiyanı götürmüşdür.

Məncə, biz deyə bilərik ki, son hadisə müharibəyə görə cəza da adlandırıla bilər, lakin həmin torpaqda ad vardır, müharibə adı, qan adı. Fransa Suriyanı tutmuşdur. Onlar buna mandat adı verirlər, lakin bu, silahlı təcavüz və silahlı qəsbkarlıqdır. Yenə də Fransanın müharibəyə əsaslanan bu adı bizim şüurlarımızda nəsə qanunçuluq donu geyinə bilər. Lakin bütün bunlar uzun illərboyu davam etmiş soyuqqanlı və düşünülmüş təcavüzün və quldurluğun yalnız bir neçə məqamıdır (18).

Senator Rid Birləşmiş Ştatların Senatında öz məruzəsinə İslam dininin müzakirəsi ilə davam etdi.

Mən təkcə Türkiyə haqqında deyil, bütün müsəlman dünyası haqqında danışıram. Mən artıq dedim ki, bu müsəlman dünyası dıni əlaqələrlə birləşmişdir və mən heç də xəyala qapılmıram. Mən dünyanın müxtəlif söz adamlarının uzun illər boyu söylədiyi qorxu haqqında danışıram, xüsusilə o haqda ki, davam edən bu səhvlər və zorakılıqlar elə bir toxumdurki, bir gün kimsə onun qanlı dənələrini məhsul kimi toplayacaqdır.

Bir az əvvəl müzakirə etdiyim mövzuya qayıdaraq mən sizin diqqətinizi belə bir fakta yönəltmək istəyirəm ki, müsəlman dünyası birləşmişdir, özü də nəsə təhlükəli dərəcədə birləşmişdir, təhlükə isə lap yaxındadır və həmin təhlükə istənilən an möhtəşəm bir üsyanla ifadə olunacaqdır.

…. .Bizim dəvət edildiyimiz yer arı pətəyidir. Silah gücünə torpaq dalınca torpaq tutulmuşdur. İnsanların yeniyeni nəsilləri bu məsələyə qoşulmuşdur və əmlakın idarə etdiyi qanunlar 250,000,000 adamın ürəyində nifrət alovu yandırmışdır. Üsyan dalınca üsyan baş vermişdir; nə qədər ki, damarlannda cəsurluq qanı çağlayır bu insanlar öz arzularına çatanadək üsyan dalınca üsyan olacaqdır.

İndi isə, ser, indi söhbət Xəzər dənizindən Qara dənizədək və bir ucu cənubiqərbə uzanaraqAralıq dənizinədək çatacaq ərazi zolağının ayrılmasından gedir. Həmin ərazi zolağı müsəlman dünyasını iki yerə parçalayır. Belə nəzərdə tutulur ki, bu üsulla yaranacaq ölkəyə nəzarəti və rəhbərliyi Amerika yerinə yetirməlidir. Gözəl frazeoloji sözlərlə saçını yolan hərbir tənqidçiyə dərin ehtiram hissi ilə deyirəm ki, həmin mandatı kim qəbul edəcəksə, o, təzə ölkəni də müdafiə etməlidir.

Bu isə o deməkdir ki, ser, əgər müsəlman dünyası İngiltərə, Fransa və ya İtaliyanın qulu olmaqdan xilas yolları axtaracaqsa, onda Birləşmiş Ştatların əsgəriəri müsəlman zorakılığının qarşısını öz canı və qanı ilə kəsməli olan divara çevrilməlidir. Mən general Harbordun mövqeyini bəyənmirəm, çünki onun hesabatını oxuyan hər bir kəs görəcəkdir ki, nə dərəcədə mümkündürsə, o, Ermənistan mandatmı qəbul etməyə tərəfdardır.

General bəyan edir ki, hazırkı məqamda orada 60,000 nəfərlik qoşun olmalıdır. İndi baxaq görək, əgər 60,000 amerikan oğlu dünyanın quş damından da dansqal yerinə göndərilirsə, hər qarışı dərətəpə olan və hər qarışma 3,000 il ərzində insanların qanı axıdılmış torpaqda nələrbaş verəcəkdir. Orada hücumlar olacaqdır. Bu xalqlar heç zaman sülh şəraitində olmamışdır. Mən artıq nümayiş etdirdim ki, bu yeni respublikalar, və ya üzdəniraq yeni respublikalar bu saat müharibə aparırlar (19).

Erməni mandatmı qəbul etməyən senator Rid və Birləşmiş Ştatların Senatı müdriklik göstərdilər. Tarix sübut etdi ki, öz torpaqlarını ingilis və fransız işğalından azad etmək üçün müsəlman dünyası ayağa qalxdı. Müsəlman torpaqlarını işğal etməyə cəhd göstərmiş ingiltərə də, Fransa da qanlı əvəz verməli oldular və nəticədə geri çəkilməyə məcbur qalaraq I Dünya Müharibəsində qazandıqlarını əldən verdilər.

Ermənilər öz iddialarını təkrar edərək onların guya 1.5 milyon nəfərinin türklər tərəfindən qırıldığını irəli sürdü. Birləşmiş Ştatlar Senatının tribunasında olan senator Riddən soruşuldu ki, belə birdəhşətli hadisənin baş verməsinə ermənilər necə imkan verə bilmişdir. Həqiqət belə olmuşdu ki, köçürülən erməniləri müşaiyət etmək üçün çox azsaylı türk zabit və əsgərlərindən ibarət qanun keşikçiləri ayrılmışdı.

Senator Rid bu məsələyə də toxundu:

Ermənilər haqqında nə deyə bilərəm?Mən o adamlardanam ki, heç vaxt irqi ayrı-seçkiliyə fərq qoymuram, çünki mən yaxşı bilirəm ki, irqindən asılı olmayaraq həyata qədəm qoymuş hər bir irqin öz keyfiyyətləri vardır, heç bir irq elə bir varlıq yetişdirməmişdir ki, o öz iştirakı və ya vətəndaşlığı ilə hər hansı bir digər ölkənin bəzəyinə çevrilməsin. Lakin biz bu məsələ haqqında danışarkən birliyi nəzərə almalıyıq: həmin birlikdə ermənilərhaqqında nə demək olar? Oradan başlamaq istəyirəm ki, əgər onlar ədalətli və düzgün adamlar olsaydı, bütün bu baş verənlər heç vaxt baş verməzdi. Bizə deyilir ki, erməniləri kütləvi surətdə qırıblar, heç bir tərəddüd etmədən bütöv ailələr məhv edilmişdir. Biz türk əsgərlərinin gəlib evlərə soxulması, ər və ya ata da daxil olmaqla bütöv ailəni sanki çox-lu donuzu qırırmış kimi qırması haqqında əhvalatlar oxuyuruq. Bizim irqlə belə bir şey mümkün olmazdı. Əgər hər hansı bir üstün irq tərəfindən qırğına rəvac verilsəydi, bizim özümüzü də qıra bilərdilər, lakin bizim həyatlarımız 10-un 1-ə nisbətində satılardı.

Bizim tariximizdə bu dəfələrlə təkrar olunmuşdur - meşədə kiçik məntəqələrdə məskunlaşmış azsaylı kişi və qadınlardan ibarət qruplara təpədəndırnağa qədər silahlanmış vəhşi bandalar hücum etmişdirlakin indiyədək kim eşitmişdirki, hindularonun arvadının boğazını kəsəndə və ya uşaqlannın baş dərisini çıxaranda hərhansı bir amerikan öz silahını yerə qoymuşdur? Həmişə pəncərələrin dalının bərkidildiyi, qapıların bağlandığı və son gülləyə qədər atəş açılması, güllələr qurtarandan sonra isə tüfənginin dabanı ilə döyüşü davam etdirərək qılıncla doğranana qədər evini müdafiə etməsi haqqında əhvalatlar oxuyuruq. Yalnız bundan sonra, və ya heç bundan sonra da yox, onlarhəmin adamın arvadını və uşaqlarını ələ keçirmişlər (20).

Görəsən, senator Rid Erməni Kilsəsinin qiyama rəvac verməsi və öz əshabələrinə silahlanmağı təhrik etməsi haqqında bilsəydi nə deyərdi? Məsələ burasındadır ki, I Dünya Müharibəsi başlayanda ermənilərin hamısı ciddi surətdə silahlanmışdı. Senator Rid nə deyir-sə düz deyir - belə vəziyyətə düşmüş hər bir xalq özünü müdafiə edərdi. Təpədən dırnağa kimi silahlanmış ermənilərin köç karvanlarının yaranmasında Osmanlıların mövqeyi müzakirə obyekti ola bilməz.

Belə bir sualın soruşulmasına ehtiyac yaranır: Əgər ermənilər tə-pədən dırnağa silahlanmışdısa, onda nə üçün qıraqda dayanaraq arvadlarının və uşaqlarının, valideyinlərinin və nənəbabalarının qı-rılmasına imkan verirdilər? Həqiqət burasındadır ki, ermənilər eləbelə sakitcə qıraqda dayanaraq 1.5 milyon (və ya həmin məsələ ilə bağlı istənilən sayda) adamın heç bir döyüş olmadan soyuqqanlıqla öldürülməsinə imkan verməzdilər.

Ermənilər iddia edirlər ki, onlar cəsur və qorxmaz döyüşçülər kimi I Dünya Müharibəsində Müttəfiqlərə kömək istiqamətində vacib rol oynamışlar (lakin bunun məhz əksinə olan faktlar da vardır ki, ermənilər daha çox heç nə ilə məşğul olmamışlar). Əgər onlar belə cəsur və qorxmaz adamlar olsaydılar, onda nə üçün belə hiddətlə nifrət etdikləri "qorxulu türkdən" özlərini qorumadılar?

Senator Rid öz barmağını həqiqətin ürək döyüntüsünün üzərinə qoydu. Orada türklər heç bir qırğın törətməmiş, ona görə də özünümüdafiəyə cəhd də olmamışdır. Bu saxta nağılın yaradılması ideyasını ortaya atmış Erməni Kilsəsinin xadimi başa düşmüşdü ki, əgər o, "qırğın" və "qılmcdan keçirmə" sözlərini işlətsə, o əhvalat daha yaxşı səslənəcəkdir.

General Harbordun hesabatmı diqqətlə öyrənmiş senator Rid axırda dedi ki, o, ermənilərin "qılmcdan keçirmə" və "qırğın" əhvalatına inanmır.

Lakin mən bir anlığa bir addım kənara qoyaraq diqqəti bu xalqın xarakterinə yönəltmək istəyirəm və bunu edərkən sizin fikrinizi bir qədər əwəlki bəyanatıma yönəldirəm ki, general Harbord bacardığı qədəryaxşı hesabat hazırlamışdır. Mən burada ermənilərin qırılması və türklərin qəddarlığı haqqında təsirli hesabatlarla dolu xeyli səhifə tapmışam. Onlar hər hansı hərbi yazıçı qələminə məxsus rəng-lərlə doludur, adətən elə yazarlar ağır, soyuq faktlara bəzəkdüzək vurmurlar, lakin onlar ustad rəssamın üslubundan xəbər verən fırça ilə ifadə edilmişdir, həmin adam bütün bacarığından istifadə edərək sadə cümləni də qorxusuz bəyanat kimi təqdim etmişdir; mən bunu ermənilərin şəkli kimi ermənilərin dostu tərəfindən verirəm. Müəllif indicə qadınların zorlanması, uşaqların ac qoyulması, evlərin yandirılması, şəhərlərin talan edilməsi və insanların qul əməyinə və ya ondan daha betəri olan türklər tərəfindən qul əməyinə vadar edilməsi haqqında türk qəddarlığının qrafik mənzərəsini başa çatdırdı. Sonra isə bu bəyanat gəlir:

Müharibənin toxunduğu ərazidən köçürülmüş ermənilərin xaraba qalmış kəndləri heç şübhəsiz, türk qəddarlığının nəticəsidir, lakin rusların köməyi ilə ermənilərin girdiyi və çıxdığı kəndlərdə də eyni qəddarlıqların törədilməsi türklərin anti-humanist qəddarlığı ilə yarışa girir (21).

Senator Rid diqqəti general Harbordun hesabatındakı başqa bir bəyanata yönəldir:

Öz qanının tökülməsində erməni də günahsız deyil; onun yaddaşı rrphkəmdir və cavab tədbiriəri adekvatdır və əgər imkan düşəcəksə, yenə də əvəz çıxacaqdır. İrqi tərəfdən vəhşi ari kürdlərə qovuşsa da, sonuncular onlara nifrət edirlər. Gözlərindən yaş axıdan kürdlər onları kəndlərindən qovmuş ermənilərdən qorumaq üçün müraciət etmişlər. İndi kürdlər qarşıdan sürətlə gələn və dağlıq yerlərdə xüsusilə sərt olan qışın soyuğundan qorunmaq üçün öz evlərinə qayıtmaq icazəsi üçün yalvar-yapış edirdilər. Kürdlər iddia edirlərki, Rus İmperiyasının məhvindən sonra dağılmış rus ordusunun əvəzinə zühur etmiş rus bolşeviklərinin müşaiyəti ilə erməni başkəsənləri çox dəhşətli vəziyyət yaradaraq çoxsaylı kürdləri qırıb çatmışdır.

Ərzurum əhalisi də təxminən eyni iddia ilə çıxış edərək içərisində yüzlərlə türkin məhv olduğu yanmış binaları göstərir; Həsənqalanın rəhbərliyi isə böyük düzənlikdəki 43 kəndin ermənilər tərəfindən xaraba qoyulduğunu deyir. Britaniyanın konsulu Stivensə görə, içərisində ermənilərin də olduğu xüsusi komissiya Batumidə yaranmış söhbətləri yoxlayaraq bu bəyanatların düzgünlüyü qənaətinə gəlmişdir. 1918-ci ilin martında Bakıda ermənilərin 2,000 azərbay-canlını öldürməsi həmin ilin noyabnnda 4,000 erməninin azırbay-canlılar tərəfindən öldürülməsi ilə davam etdirildi (22).

Senatorun bəyanatlarının sübutu Ərzurumdakı 2-ci rus Artilleriya Alaymın komandiri olmuş Ərzurum və Dəvəboynu qalalarının ko-mendantı polkovnikleytenant Tverdoxlebovun şəxsi gündəliyinin səhifələrində vardır. Polkovnik bəyan edir ki, "Qafqazdakı rus ordusu 1917-ci il dekabrın ortaları ərəfəsində qabaqlar işğal etdiyi stansiyalardan çıxaraq Baş Qərargahdan və ya heç bir ordu komandanından əmr almadan geri çəkilməyə başladı». Geri çəkilmək haqqında əmr almayan polkovnik və digər zabitlər Ərzurumda qaldılar.

Rus polkovniki bəyan edir ki, rus qoşunları çəkilib gedəndən sonra Ərzurumda Erməni İnqilabçı Komitəsi baş qaldırdı. O öz gündəliyində yazır: "1918-ci il yanvarın ortalarına yaxın hansısa erməni piyada dəstəsi Ərzurumda sayılıbseçilən bir türkü onun öz evində öldürərək evini talan etdi".

Bu, ermənilərin türklər üzərində həyata keçirdikləri dəhşətlərin başlanğıcı oldu. Rus polkovniki qeyd edir ki, "həmin günlərdə ermənilər qonşu Ərzincanın kasıb türk sakinlərini təsvirolunmaz dərəcədə qəddarlıqla qətlə yetirirdilər; türklər silahsız idi və özünümüdafiə üçün əllərində heç nə yox idi". Gündəlikdəki hərtərəfli məlumatları görən (23) senator Rid ermənilərin əllərinin təmiz olmaması və türklər əleyhinə apardıqları dəhşətli cinayətləri haqqında yekun vurarkən tamamilə haqlı idi. Bu cinayətlərin müqabilində ermənilər bir dəfə də məhkəməyə çəkilməmiş və ya belə terror əməllərinə görə heç bir sorğusuala tutulmamışdır. Bu münasibətlə senator Rid dedi:

Bunun hər iki tərəfdən şərqin vəhşiliyi olduğunu qəbul edərək, onların hər biri bu nifrəti əsrtər boyu daşıdığı üçün hər iki tərəf eyni üsul və taktikadan istifadə edir. Birləşmiş Ştatlardan cinayətkarlığın, qəddarlığın, əclaflığm, irqi nifrətin çirkabının üzərində nəzarət etmək xahiş olunur, və bu xahişi elə ölkələr edir ki, geniş mənada desək, onlarbu adamların torpaqlarını qamarlamışlar, lakin ona nəzarət baha başa gəldiyi üçün indi həmin missiyanı başqasına tap-şınrlar. Həmişə olduğu kimi - və mən Senatda işlənməsi məqbul sayılmayan kobud ifadə işlətməyə hazırlaşıram - xəstə çarpayısının yanında Səm dayı oturmalıdır. Artıq qeyd etdiyim kimi, bizimkilər oraya daxil olandan və adi bir amerikalı əsgərin qanı töküləndən sonra Amerika həmin məsələyə həmişəlik müdaxiləyə məcbur olacaqdır (24).

Vyetnamda məhz belə olmuşdu. Nə vaxt ki, Amerika əsgərləri öldürüldü Birləşmiş Ştatlar qlobal surətdə müharibəyə qoşulmağa məcbur oldu. Əgər Birləşmiş Ştatlar 1920-ci ildə Ermənistana da eyni münasibət bəsləsəydi, onda Ermənistan iyirminci əsrin ilk Vyetnamı olacaqdı. Müsəlman torpaqiarmı qamarlamış çörəkitirən erməniləri qorumaq üçün kütləvi hay-küydən ötrü Amerika oğullarını göndərməməyi qərara alan Birləşmiş Ştatların Senatı düzgün arqument gətirdi. Həm ingilislər, həm də fransızlar çətinliklərdən sonra bu dərsi öyrəndilər; müsəlmanlar işğal etdikləri torpaqlardan onları qov-mağa başlayana qədər onlar saysız-hesabsız gənclərinin ölümünə bais oldular. Əgər Amerika Ermənistanda olsaydı, onun da başına eyni oyun gətiriləcəkdi.

Birləşmiş Ştatların Ermənistanın mandatından imtinasının bir neçə səbəbi var idi. Ermənistan Avropanın çox baha qiymətə satılan çirkab gölməçəsi idi və vəziyyət dəyişsəydi belə, Birləşmiş Ştatlar dünyanın bu hissəsini heç vaxt tərk edə bilməyəcəkdi. Senator Ridin izahat verdiyi kimi, Amerika xalqının öz ehtiyacları da var idi. Senator Rid həm də amerikalıların böyük ehtiyaclarından danışdı. O soruşurdu ki, təxminən 72,000 nəfərdən ibarət Amerika qoşununu ölkədən 6,000 mildən artıq bir məsafədə yerləşdirməklə yeddi yüz əlli milyon və ya daha çox dollar pulu sərf etmək nə dərəcədə müdrik addımdır?

Senator Rid dedi ki, "Ölkəmizin içində tale yüklü vəzifələrimiz ola-ola bizdən bu mandata əsasən oraya girmək xahiş olunur. Xalqımızın on bir faizi nə oxuya, nə də yaza bilir; bizim məktəb müəllimlərinə o dərəcədə az əmək haqqı verilir ki, bu hətta adi qulluqçu qız sax-lamağa belə bəs etmir. Bizim məktəbli uşaqlar dərsliklərlə lazımi səviyyədə təmin olunmur. Bütün bunlar isə dövləti öz intellekti ilə idarə edənlərin hökumətinin torpağında baş verir.

Hələ öz həllini gözləyən misilsiz mənbələrə nəzər salın - istifadəyə verilməli çaylar, bataqlıq torpaqların qurudulması, çöllüklərin münbit hala salınınası, hələ istifadəsiz olan gözəl təbii ehtiyatlar öz növbəsini gözləyir. Təkcə Mississippi vadisində su ilə örtülmüş 20,000,000 akr torpaq bütün Nil çayı boyu oian dəfinəl: vadi kimi zəngindir. Lakin biz bu çaylara və limanlara yaxınlaşanda buralara qoyulan mayanın 12,000,000 dollar kəsilməsi ilə qarşılaşırıq. Mənə elə gəlir ki, bütün məbləğ cəmi altmış min adamlıq ordunu heç bircə ay Ermənistanda saxlamağa çatmazdı. Budur bizim adamlar zibilli yollarla hərəkət edir, ölkə xətləri ilə mallarını bazarlara daşıyır, sayılması mümkün olmayan vaxt və enerji itirirlər, çünki orta əsrlərin səfeh xaç daşıyanları kimi bizdən heç nə soruşulmayıb ki, öz enerjimizi itirmək üçün özgə torpaqlara gedək, ya yox. Bəlkə Avropanın böyük xalqlarının qurduğu tamaşada siçan-pişik oynamalıyıq?

"Lakin bütün bunları etdiyimiz zaman bilməliyik ki, ölkəmizdə təkcə savadsız adamlar yox, həm də taleyi kəm gəlmişlər vardır. Bu torpaqda elə bir şəhər yoxdur ki, orada balaca uşaqlar çadırlarda topalanmasın, orada qadınlar it əzabı içərisində işləməsinlər, orada analar göz yaşlarının kor etdiyi gözləri ilə öz sevdikləri körpələrinin solğun sifətlərinə baxmasınlar. Bütün bu torpaqda elə bir yer yoxdur ki, orada vəziyyətin ağırlığı ucbatından şüurlar sıxılmasm və ya harasa getmək üçün pul çatışmadığmdan uşaqların və gənclərin inkişafına əngəl olmasın» (25).

Arkanzas ştatından senator Robinson belə birfikrini ifadə etdi ki, "Birləşmiş Ştatların geniş qəlbli vətəndaşları zorakılığı aradan qaldırmaq üçün xeyriyyə fondlarına illər uzunu saysız-hesabsız məbləğdə pul verimşdir. Ermənistanda vəziyyəti öyrənmiş adamların mövqeyinə hörmət etsəm də deməliyəm ki, belə yardım yalnız müvəqqəti xarakter daşımalı və heç bir halda vəziyyətin tələblərinə adekvat olmamalıdır" (26).

Sual hazır vəziyyətdə ağla gəlir: İndi, senator Robinsonun öz bəyanatım verməsindən səksən ildən artıq vaxt keçəndən sonra Birləşmiş Ştatlar hər il təxminən 100 milyon dollar xarici yardım ödəyir, senator nəzərə alacaq ki - 2002-ci ildə olduğu kimi ildə 100 milyon dollar yardım Ermənistan adlanan cırtdan ölkəyə müvəqqəti kömək kimi bəs edərmi? Amerikalıların ermənilərə verdiyi hüdudsuz yardım nə vaxt başa çatacaq? Birləşmiş Ştatların Konqresinin məntiqinə əsaslanan bu münasibətin axırı görünmür. Erməni mandatı məsələsi ilə bağlı olaraq Senatın apardığı geniş müzakirələr haqqında adam oxuyanda aydın olur ki, Ermənistanın islamçılığı deyil, xristianlığı daşıması əsas səbəblərdən biridir. Artıq yuxudan qalxaraq ermənilərin əslində kim olduqlarını görmək vaxtıdır.

Senator Brəndegi mübahisə edirdi ki, "hər yerdə xristian xalqları eyni mövzunu səsləndirirlər. Xüsusilə erməni xalqı və ingilislər həmişə zavallı ermənilərə rəğbət bəsləmişdir. Əlbəttə, həmişə ona görə belə olmuşdur ki, onlar xristian qardaşlarıdır və türk torapaqlarında hər ikisi köməksiz görünmüşdür" (27).

Senator Tomas qeyd etdi ki, indiki şəraitdə Birləşmiş Ştatların bu yeni və naməlum missiyaya qol qoyması çoxsaylı təhlükə ilə dolu kontingentlər və hər yerdə mandatın ehtiyaclarını ödəməyə borclu-luğu bir az ağılsızlıq olardı. Əsas xətt budur: 1920-ci ildə ermənilər Birləşmiş Ştatların Konqresinə lobbilik edərək yetmiş iki minlik yaxşı təminatlı qoşunla Amerika vergi ödəyənlərinin beş illik qiymətinə - yeddi yüz əlli milyon dollar xərc çəkərək onu Ermənistana nəzarətçi göndərirdi. Və nəzərə alın ki, Amerika Birləşmiş Ştatları heç vaxt Osmanlı İmperiyası ilə müharibə vəziyyətində olmamışdır. Birləşmiş Ştatların Senatı həmin mandatdan imtina etdi. Məlumdur ki, nə Birləşmiş Ştatlar hökumətinin, nə də Amerika vergi verənlərinin Ermənistana heç bir borcu yox idi.

Bu erməni professorunun dağıdıcı erməni planlarına Amerika Konqresinin imtinasına olan reaksiyasına nəzər salın. Hovanissyan ABŞ-ın seçilmiş senatorlarına aşağıdakı sözlərlə hücuma keçir: "Müzakirə…… mayın 29-da başlandı. Prezident Uodrou Uilsonun öz məktubunu göndərməsindən beş gün sonra. Hər şey gözlənirdi, çünki prezıdentin xahişi münasibətilə nə dinləmələr, nə də öyrənmə olmamışdı, Ermənistana köməkliyin alternativ yolu da yox idi. Hər şey Konqresin öhdəsinə buraxılmışdı, o, prezidenti çətinə sala və sıxışdıra bilər və ya belə qeyri-münasib təklif etdiyi üçün demokratlar partiyasına öz lideri haqqında yenidən düşünmək mesajı göndərə bilərdi» (28).

"Qeyri-münasib təklif" bəyanatdır və erməni Hovanissyan onu xoşlamasa da, Birləşmiş Ştatların Senatı düzgün qərar çıxarmışdı. Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsinin terrorçu ermənilər haqqında prezidentin xahişi üzrə dinləmələr aparmamasından Hovanissyan şikayətlənir. Gərək kimsə Hovanissyana desin ki, bu, tamam-kamal Birləşmiş Ştatların vergi ödəyənlərinin puludur. Əgər Birləşmiş Ştatların senatorları bir pis əməl görürlərsə, onların digər pis əməllərdən ötrü sonsuz dinləmələr aparmağa ehtiyacları yoxdur.

Hovanissyan prezident Uilsona və senator Loca kinli hücuma keçir. Yenə də nəzərə alın ki, erməni terrorçu diktatorlara "yox" söyləməklə senator nəyi nəzərdə tutmuşdur. O, yenidən "Ermənistana öz dərin rəğbətini ifadə etdiyini" söyləmiş və bəyan etmişdir: "Mən mandatın qəbul edilməsi və qeyri-müəyyən müddətə Ermənistanda aşağısı 60,000 nəfərlik Amerika qoşununu saxlayaraq əlqolumuzun bağlanması ilə tamamilə razılaşmıram. Onların kömək üçün qışqırtilarına qarşı tamamilə kar olmaq arzum da yoxdur, çünki onlar cəsur adamlardır və öz din və azadlığının saxlanmasından ötrü əsrlər boyu mübarizə aparmışlar və məncə, hər bir amerikalılnın rəğbətinə layiqdirlər; lakin bu, mandata sahib çıxmaqdan və neçə il çəkəcəyini bilmədiyimiz dövrdə həmin ölkənin qayğısının çəkilməsindən tamamilə fərqlidir» (29).

Məgər hər hansı amerikalı ana, ata və ya vergi ödəyən adam bu erməni professorunun onlara necə hücum etməsindən asılı olmayaraq 1920-ci ildə erməni terrorçularına "yox" demiş Birləşmiş Ştatların Senatına dərindən və qəlbən "təşəkkür edirəm" deyərək sevinməzmi? Birləşmiş Ştatların Senatının son müzakirəsi 1 iyun 1920-ci ildə aparıldı.

Erməni mandatı ilə bağlı təklifdə çoxsaylı boşluqların olmasını aşkar edən kampaniyaya Henri Kabot Loc istiqamət verirdi. Tənqid-çilər belə bir fakta diqqəti cəlb etdilər ki, hələ öz sərhədlərini müəyyənləşdirməmiş bir ölkədən ötrü məsuliyyət və borc altına girmək ən yaxşı halda yığnaq müzakirəsinə bənzəyəcəkdir; Birləşmiş Ştatların belinə dünyanın "kasıb evi" yəhəri qoyulur, İngiltərə və Fransa isə ən gəlirli əraziləri özlərinə saxlamışdır; amerikalı analar öz oğullarının uzaqdakı "taun məskənində" qurban getməsinə icazə verməyəcək; mandatla bağlı xərclər qadağan həddindən də çox olacaqdır; çətinliyə düçar olmamaq haqqında Monro Doktrinasına əməl edilməlidir; Millətlər Liqasının gizli liderləri Birləşmiş Ştatlara həmin təşkilatın "arxa qapıları vasitəsilə" zor göstərməyə cəhd edir; "şəfqət evdən başlanır"; ciddi daxili problemlər xarici humanitar münasibətlərdən üstün tutulmalıdır; amerikalıları mənasız xidmətlərə görə vergiyə cəlb etmək konstitusiyaya ziddir (30).

Amerikanın öz qoşunlarını Ermənistana göndərməmək üçün bu səbəblərdən hər biri kifayətdir. Görün Hovanissyan prezident Uilsona necə hücum edir: "Cavab olaraq, prezidentin səlahiyyətli müdafi-əçiləri yalnız humanitar və mənasız arqumentləri dilə gətirə bildilər; Uilson onları faktlar və rəqəmlərlə silahlandırmamışdı və Ermənistan üçün mandat almaqdan ötrü biznes icmasının cəlb olunması istiqamətində heç nə etməmişdi, yalnız Yaxın Şərqi Amerikanın həyati maraq dairəsində saxlamışdı» (31).

Senatdakı müzakirələr Uilsonun erməniterrorçumandatsxemi əleyhinə səs vermək üçün ikiqat partizan müdafiəsinə gətirdi. Cor-ciya ştatından demokrat senator Houk Smit soruşurdu: "Bizim ölkə-nin anaları oğullarının hərbi xidmətə çağırılmasını istəyirmi?" Erməni torpaqları dərətəpəli və qeyri-münbitdir, İngiltərə və Fransa isə hər yerdə zəngin neft quyularını və mis mədənlərini ələ keçirmişdir. "Birləşmiş Ştatlara isə onlar böyük pul və insan itgisindən savay heç nə gətirməyəcək bir şey təklif edirlər» (32).

"Birləşmiş Ştatlarda erməni borc iltizamları satmaqla" Birləşmiş Ştatların bu məsələyə müdaxiləsi üçün erməni lobbisi son-xəndək cəhdini etdi» (33) Bu avara dəstənin amerikalıların boğazmdan əl çəkməsi üçün Birləşmiş Ştatların Senatının "yox" deməyə tutarlı səbəbi var idi.

Ermənilər də yerli amerikanlar kimi eyni vəziyyətdə idi, təxminən dörd yüz il qabaqdan başlayaraq avropalılar onların torpaqlarını ələ keçirirdi. Hətta Birləşmiş Ştatlar formalaşandan sonra da yerli amerikanlara qarşı eyni siyasət davam edirdi. Sivilizasiyaların və millətlərin tarixində adam gərək zamanın saatını üç min il əvvələ qaytararaq Ermənistan kimi olası ölkə yaratsın.

Hovanissyan "Erməni məsələsinin Senatda müzakirəsindən az sonra həm Respublikaçılar, həm də Demokratlar partiyalarının gündəminə çıxarıldığını" bəyənmədiyini söyləyir. "Çikaqoda Respublikaçı Milli konvensiyasına göndərdiyi əsas tezislərində senator Loc erməni mandatı alınınasına xüsusi diqqət yetirdiyinə görə prezıdent Uodrou Uilsonu tənqid etmişdir. Xronik qarmaqarışıqlıq vəziyyətində olan qonşu Meksikaya münasibətdə isə prezident demək olar ki, heç nə etmir» (34).

Senator davam edərək yazırdı ki, amerikalıların "ermənilərə böyük rəğbəti vardır və bu, axın-axın verilmiş yardımlarda öz ifadəsini tapmışdır. Heç şübhə yoxdur ki, Birləşmiş Ştatlar Ermənistana kömək edəcəkdir, lakin mandata əsasən o hökumətə nəzarət edilməsi və qorunması qəbuledilməzdir. Amerika xalqı öz oğullarını və qardaşlarını qeyri-müəyyən zaman üçün oraya göndərməyəcək və Uilson və onun kimilər Millətlər Liqası vasitəsilə bu məsələni zorla Birləşmiş Ştatların boynuna qoyanda özgə ölkədə öz qanlarını tökməyəcəklər» (35).

Yenidən prezident olmaq üçün namizədliyini verməyən prezident Uilson Ermənistanı müdafiə etmək üçün təklif hazırlamaq məqsədilə Demokratlar Partiyasına müraciət etdi. O deyirdi: "Ermənistana nəzarət məsuliyyətini yerinə yetirmək bizim xristianlıq borcumuzdur və hökumətimizin üstünlüyüdür.» (36) Milli Demokrat Partiyası Uilsonun xahişini müdrikcəsinə rədd etdi.

1920-ci ildə Amerika prezident seçkiləri kampaniyası ilə əlaqədar olaraq erməni diktatorunun aşağıdakı münasibətinə nəzər salın. Terrorçu erməninin Birləşmiş Ştatlara bacardığı qədər çox "havayı qazanc" almaq təminatı məqsədilə muzdlu agentlər göndərmək cəhdləri çox maraqlı görünür. İndi onların ictimai əlaqə kampaniyaları çox dərinə getmişdir və öz xüdpəsəndlikləri ucbatından bumeranq kimi özlərinə qayıdır. Amerikan vergi ödəyənləri ayağa qaldırılmışdı və öz xüdpəsənd tələblərinə imtina edildiyinə görə terrorçu Erməni Büro-Hökuməti özündən başqa hər kəsi günahlandırmağa cəhd göstərməyə başladı. 1920-ci ildə terrorçu erməni xəttinin rus və Osmanlı torpaqlarını gəlib onlara verməyən amerikalıları günah-landırmasını Hovanissyanın necə həyasızlıqla bəyənmədiyinə fikir verin.

Bütün dünyanın erməniləri hadisələrin gedişindən və Birləşmiş Ştatlarda siyasi səbəblər ucbatından erməni məsələsinin çözülməsinin nəticəsindən bərk peşiman oldular. Uodrou Uilsonun taktikasına Ermənistan Mətbuat Bürosunun direktoru və Ermənistanın Müstəqilliyi uğrunda Amerika Komitəsinin arxasında dayanan qüwə olan Vahan Kardaşyandan daha çox heç kim gülünc mövqe tutmadı. 30 iyun 1920-ci ildəAvetis Aharovyana yazdığı məktubunda o, izah edirdi ki, Senata rəhbərlik edən senatorLoc açıq şəkildə göstərirdi ki, erməni mandatının qəbuluna icazə istəyən istənilən xahişin qarşısını alacaqdır. Mövqeyi dəyişməz olan prezident Respublikaçılara hər hansı güzəştə getmək xahişindən imtina etmiş, bununla da Ermənistanın partizanlıq obyektinə çevrilməsinə rəvac vermiş, öz təklifinin rədd edilməsi üçün əwəlcədən şərait yaratmışdır. Bu "tərs, xüdpəsənd və özündən müştəbeh" adam Senata xahışini ermənilərə kömək məqsədilə deyil, öz nüfuzu xatirinə etmişdir. Kardaşyan inad edirdi ki, onun Ermənistana rəğbəti tamamilə siyasi idi. Respublikaçı rəhbərlər Loc, Rut, Hyuz və Hardinq bəyan etmişlər ki, hər hansı bir ölkəyə yardım və ya hətta qoşunar göndərilməsi prezidentin səlahiyyətləri daxilindədir və əgər Ermənistan üçün bu vacib idisə, Uilson o istiqamətdə iş görmədi; Birləşmiş Ştatların Millətlər Liqasına daxil olmasından ötrü o, amerikanlar üçün mandat almaq istəyirdi. Kardaşyan məsləhət görürdü ki, Amerikanın mandatı vacib idi, noyabrdakı milli seçkilərdə Respublikaçiların qalib gələcəyi şübhə doğurmasa da, lobbiçiliyin bundan sonrakı fəaliyyəti onlara qarşı yalnız düşmənçilik xarakteri daşıyaraq öz-gələşəcəkdi. Kardaşyan davam edirdiki, Ceyms Gerard Ermənistana geyim ləvazimatı və avadanlıq verilməsi istiqamətində iş aparırdı. Prezidentin həmin yardımı maliyyələşdirmək səlahiyyəti var idi, lakin prezident Uilsonun öz nüfuzundan istifadə edəcəyinə Kardaşyan o qədər də inanmırdı, çünki əgər Ermənistan özünü idarə etməyi bacarsaydı, sonrakı mandat planına ehtiyac qalmayacaqdı. Uodrou Uilsonun səmimiliyinə və şərəfinə münasibətdə bu erməni qiymətləndirməsi kəskin və şübhəli idi, çünki mandat haqqında Senatdakı debatlarda fiaskoya uğrayandan sonrakı nəticələr barədə Kardaşyanın bəzi fikirləri düzgün səslənənə bənzəyir (37).

Çox məxfi məktubu dərc etməklə Hovanissyan Birləşmiş Ştatların Erməni Mətbuat Bürosunun sevimli direktorundan daha geniş auditoriyanı əhatə edir və "Ermənistanın Müstəqilliyi uğrunda Amerika Komitəsinin arxasında həmin təşkilatın heç vaxt edə bilməyəcəyi qüvvə formalaşdırır". Əgər Amerika terrorçu diktatorlara və onların özləri adlandırdığı "tarixi vətəninə" qarşı belə dözülməz olmuşdusa, onda nə üçün onlar orada qalmayaraq kömək yalvarışları üçün Birləşmiş Ştatlara təşrif buyurmuşdular?

İkincisi, Hovanissyan nə üçün adi ingilis dilində demir ki, "Kardaşyanın hansı fikirləri düzgün səslənənə bənzəyir"? Hər şey bir yana, axı Hovanissyan öz "qədim" vətəni Ermənistanda qiymətləndirilən və ehtiram göstərilən tarixçidir. Həqiqətə əsaslanan faktlar tap-maq və göstərmək, nəyin düzgün, nəyin saxta olmasını bəyan etmək onun borcudur.

Hovanissyan elan edir ki, "Respublikaçıların Loc, Rut, Hyuz və Hardinq kimi liderlərinin hamısı bəyan etmişlər ki, Ermənistana yardım və hətta vacibdirsə qoşun göndərmək prezidentin müharibə səlahiyyətlərinə daxildir, lakin Uilson həmin istiqamətdə iş görməmişdir…» (38).

Əgər Birləşmiş Ştatlar heç vaxt Osmanlı İmperiyasına müharibə elan etməmişdisə, prezident Uilson bütün bunları necə edə bilərdi? Əgər Birləşmiş Ştatlar sizin "tarixi vətəniniziə" heç vaxt müharibə vəziyyətində olmayıbsa, zəhmət olmazsa, professor, izah edin görək, hər hansı bir prezident qoşun, silah-sursat göndərmək, kapital qoymaq kimi müharibə qüvvələrini necə işə sala bilərdi ki, sənin terrorçu diktatorlarına göndərsin?

Hovanissyan tarixi nəsillər üçün bu faktı öz bildiyi kimi izah edərək prezident Uilsonun "Birləşmiş Ştatları Millətlər Liqasına daxil etmək üçün Amerika mandatı qazanmaq istədiyini" qeyd edir (39) Buradan Hovanissyan üçün başqa bir sual çıxır; əziz ser, siz vicdanlı və yaxşı tarixçi olmaq iddiasındasmız - onda, zəhmət olmazsa izah edin: sizin tərəfinizdən belə izah necə obyektiv və inandırıcı ola bilər? Hər şeydən qabaq, Birləşmiş Ştatların Konstitusiyasına görə belə xarici məsələlər Senatda təsdiq olunmalıdır. Sizin erməniləri müdafiə etmək üçün mandat qəbul olunması Senatın əlahiddə hüququdur. Millətlər Liqasının üzvü olmaq isə tamamilə fərqli səsvermə tələb edən prosesdir. Ermənistanın istiqamətlənmiş lobbiçilik cəhdləri altında Amerikanı Ermənistanın polisinə çevirmək məqsədilə öz nəticənizi əldə etmək üçün bu iki məsələni birlikdə səsə qoymağınız isə səfehlik və gülünclükdür.

Kimsə amerikalının boğazından kəsərək heç vaxt geri ala bilrnəyəcəyi krediti bu erməni "professional dilənçilərinə" verməlidir. Ceyms Gerardın həyasızlığınavə sırtıqlığına nəzər salın. Muzdlu erməni agentləri Nyu-Yorkda "Ermənistanın iki illiyi" şərəfinə kütləvi mitinq təşkil etdilər.

Gerard mandatın uduzulması münasibətilə danışaraq prezidenti öz səlahiyyətlərindən istifadə edərək Ermənistana yardım göndərmək və oranı müdafiə etməyə çağırdı. Gerarda görə, bundan ötrü tutarlı dəlillər var idi. O, Senatdakı səsvermədən qabaq Dövlət Katibi Kolbiyə, səsvermədən sonra isə prezident Uodrou Uilsona məktub göndərərək Ermənistanı xilas etmək üçün görülməsi vacib olan tədbirləri sadalamışdı: Batumiyə döyüş gəmisi göndərmək üçün Senatda qərar çıxanlması istiqamətində iş aparmaq; Ermənistana ərzaq dolu gəmilər göndərilməsində davam etmək; 40,000-dən 50,000 nəfərədək ordu üçün avadanlıq və silah-sursat təminatı; erməni ordusunun yenidən qurulması üçün 50 amerikan zabitinin ayrılması; xarici muzdlular hərəkatını təxirə salaraq amerikalı ermənilərə 10,000 nəfərlik könüllü qüvvənin təşkil edilməsinə icazə vermək; özəl ödəmələr vasitəsilə 75 milyon dollar yığacaq qarışıq amerikan-erməni komissiyası yaratmaq - həmin məbləğin yarısı Bitrləşmiş Ştatlarda xərclənəcəkdir; ermənilərin əleyhinə növbəti hücumlardan çəkindirmək üçün türklərə xəbərdarlıq etmək və fransızların Kilikiyadakı ermənilərə daha çox rəğbət və dəstəyinə nail olmaq; və Ermənistana kömək göstərmək işində əməkdaşlıq etməyi Müttəfiq dövlətlərdən xahiş etmək (40).

Hovanissyan bir əsas fakta lazımi diqqət yetirə bilməmişdi. Batumiyə Senatın göndərəcəyi döyüş gəmisi Ermənistana kömək üçün nəzərdə tutulmurdu. Həmin gəmi amerikanlara kömək və müdafiə üçün göndərilirdi. Ermənidən başqa hər hansı bir adam inana bilərmi ki, 1920-ci ildə Birləşmiş Ştatların Senatının qoşun göndərərək Rusiya və Osmanlı torpaqlarının alınıb ermənilərə verilməsinə etirazından sonra bu terrorçular üstəlik yeni tələblər siyahısı da təqdim edəcəkdir? İndi sadəcə olaraq "özəl ödənclərdən 75 milyon pul toplayacaq qarışıq amerikan-erməni maliyyə komissiyasının" əsl mahiyyəti haqqında düşünün. Quldur erməni liderlərinə verilmək üçün nəzərdə tutulmuş, amerikalıların sonralar heç vaxt geri qaytarılmayacaqları pulu!

Hovanissyan yazır ki, "Birləşmiş Ştatlarda ermənilərə hələ də böyük rəğbət mənbələri var idi, məsələn, altmış nəfər amerikalı bışop prezident Uilsona teleqram vuraraq ondan, Müttəfiqlərdən və ya onların hər ikisindən birlikdə Ermənistan Respublikasını silah-sur-satla təmin etməyi və ya Qara dəniz, ya da Aralıq dənizi sahilləri boyunca qoşun batalyonları yerləşdirməyi xahiş etmişdi" (41).

Bu isə ikili standart nümunəsidir. Terrorçu ermənilərin lobbiçiliyi xristianları belə müraciətlər göndərməyə vadar edir, sonra isə Hovanissyanın yuxarıda dedikləri kimi, iddia qaldırırdılar ki, "Birləşrniş Ştatlarda ermənilərə hələ də böyük rəğbət mənbələri vardır". Əsl həqiqət isə burasındadır ki, dini-irqi (xristian-müsəlman qarşıdurması) oyun oynayan ermənilər özləri ictimai münasibətlər kampaniyaları apararaq belə "rəğbət" yaradırdılar.