ON YEDDİNCİ FƏSİL:
YARDIM ÜZRƏ AMERİKANIN BAŞ KOMİSSARI BƏYAN EDİR Kİ, "ERMƏNİLƏR PEŞƏKAR DİLƏNÇİLƏRDİR"
ERMƏNİSTANIN KORRUPSİYAÇI RƏSMİLƏRİ XARİCİ YARDIMI OĞURLAYIR VƏ ORADA HEÇ NƏ ÖDƏMƏDƏN MÜSƏLMANLARDAN ALININIŞ TORPAQLARIN YENİDƏN KORRUPSİYAÇI BÖLÜŞDÜRÜLMƏSİ BAŞ VERİR

Ruslar əlbəttə gəldilər. Çoxlu erməni qaçqını, müsəlmanlar və hətta Qars ərazisindən olan bəzi yunanlar "bolşeviklərə şıltaq erməni idarəçiliyinin əvəzinə Rusiyanın sabit mövqeyinin bərpaçıları kimi baxırdılar" (1). Müttəfiqlər erməni liderləri ilə iş təcrübəsinə əsasən öz seçimini etmiş, terrorçu hökumətin nəinki azlıqda qalan xalqları, heç öz xalqını da idarə edə bilməyəcəyi qənaətinə gəlmişdilər. Bolşeviklər cırtdan Ermənistan ölkəsindəki qiyamlara nəzər salaraq onun ciddi əkssəda doğuracağını gördü. "May qiyamı Ermənistan Respublikasında dərin sarsmtı və pozuntulara səbəb oldu. Üstündən iki il keçəndən sonra da ordu milli müstəqilliyin tam keşikçisinə çevrilə bilməmişdi, zabit korpusu özünün vecsiz və qətiyyətsiz olduğunu sübut etmişdi. Silahlı adamların bir gün bolşevik şüarları qışqırması, səhərisi isə öz milli himnlərini oxuması faktı adi hal idi və onların provokasiya və tərəddüdlərə meylli olmasını göstərirdi. Bu narahatlıq həm ölkə daxilində, həm də xaricdə hökumətin nüfuzuna ziyan vururdu» (s. 247) Bu, silahsız müsəlman kəndlərinə qarşı yaxşı ad çıxarmış həmin qəhrəman ordu idi, indi isə əsl ordu onlarala üz-üzə gəlmişdi və erməni ordusu şalvarmı batırmağa hazır idi. İndi təəccüblənməyə dəyərmi ki, Müttəfiqlərin hərbi zabitləri nə üçün erməni ordusunu "vecsiz" adlandırmışdı və ilk əsl imtahanda ermənilər sübut etdilər ki, Müttəfiqlərin hərbçiləri haqlı imiş?

Ermənistana yardım üzrə Müttəfiqlərin komissarı olan polkovnik Həskell öz ştabına İrəvanı tərk etmək əmri verdi və özü də cəld Tiflisə gedərək, vaxt itirmədən Batumidə gəmiyə oturdu. Mayın 3-də polkovnikleytenant Çarlz Livinqston Baş nazir Ohancanyana məlumat verdi ki, o, Yaxın Şərq Yardımı bölməsində çalışan qadınlar da daxil olmaqla bütün hərbi heyəti ölkədən çıxarmaq əmri almışdır. Gələcək yardım əməliyyatlarını doktor Klarens Usşer həyata keçirəcəkdi. Həskell kömək üçün Amerikadan gəmi ilə göndərilmiş taxıl və digəryükləri Batumidən digərAvropa ölkələrinə istiqamətləndirmişdi.

….Formalolaraqöz vəzifəsindən 1920-ci ilavqustun 1-də istefa verən Həskell növbəti ayLondonda Xarici İşlərNazirliyinə çağınlar-kən ermənilərin çörəkitirən, "professional dilənçilər" olduğunu bəyan etdi. Ermənilərin idarəçilik bacarığına Britaniya hökumətinin özündə inam az idi, may qiyamı isə Ermənistan ordusuna gələcəkdə silah və avadanlığın verilməməsi üçün Britaniyanın Müdafiə Nazirliyinin əlində bəhanə oldu. Rusiyanın bütün Qafqaza qayıtması qaçılmaz görünürdü (s. 248-249).

Britaniya Xarici İşlər Nazirliyinin zabiti Duayt Osborn Londondakı ofisində polkovnik Həskell ilə görüşü haqqında yazmışdır.

O, Ermənistanla, ermənilərin indisi və gələcəyi ilə çox maraqlanırdı və hər ikisi haqqında mənim heç vaxt eşitmədiyim məlumatlar verdi. Ölkə çöliükdür, xalq isə prfessional dilənçilərdən savay heç nə deyil. İrəvan Respublikasından kənarda yaşayan varlı ermənilər öz aclıq çəkən həmvətənlərinə bir qara qəpik də verməz, İrəvandakı varlılar isə küçələrdə ölən qaçqın uşaqlannın yanmdan keçər və qaçqınlara baxmaq üçün xəstəxanalarda işləməkdən qətiyyətlə im-tina edərlər. Muzdlu dayələr isə xəstəxanalardan pula gedə bilən şeyləri çırpışdınb satacaqdır. Onlar oğru və yalançıdırlar, tamamilə şərəfsiz, özlərinə kömək etməyi bacarmayan, başqasına kömək etməyi istəməyən və tamamilə minnətdarlıq hissi olmayan adamlardır. Onlarda vətənpərvərlik hissi yoxdur. Ölkədə nə inzibatçılıq, nə də siyasi bacarıq yoxdur, artırmaq üçün nə pul var, nə də təbii ehtiyatlar. Özlərini təmin etmiş xarici ermənilər isə…. nə milli evləri üçün xərc çəkəcəklər, nə də vətənə qayıdacaqlar….

Dövlət katibinin müavini Lord Hardinq bu münasibətlə əlavə etmişdir ki, "ermənilərin xarakterini bildiyimə görə mən bu sözlərə qətiyyən təəccüblənmirəm" (s. 248-249). Ermənilərin cavabı isə polkovnik Həskellə hücum edərək onu "yalançı" adlandırmaq oldu. Əlbəttə, erməni liderləri Həskellin söylədiyi həqiqəti qulaqardına vurdular və fərsiz, korrupsiyaçı və bacarıq-sız diktator Ermənistan hökumətinin əleyhinə danışan Birləşmiş Ştatlar ordusunun polkovnikini və ya hər hansı başqa bir adamı aradan götürmək üçün xarakterik qətflərə cəhd göstərdilər.

Polkovnik Həskell qeyd etmişdir ki, öz üzdəniraq "milli vətənini" tərk etmiş erməni heç vaxt geri qayıtmayacaqdır. Həmin söz bu gün də həqiqətdir. Hər hansı bir erməni nə vaxtsa öz doğma ölkəsini, hətta Rusiya kimi yeri tərk edirsə, o, daha heç vaxt vətənə qayıtmır. Son on il ərzində (1991-2001) 1 milyondan çox erməni öz vətənindən çıxıb getmişdir. Ölkə əhalisinin sayı 3.7 milyondan 2.7 milyona enmişdir - 27 faiz! (On il ərzində Amerikanı tərk etmiş 72 milyon amerikahnı gözünüzün qarşısına gətirin. Bu, Kaliforniya, Texas, Florida və Nyu-York ştatlarının boşaldılması olardı).

1920-ci ildə ruslar Ermənistanın qapısını döyəndə görəsən diktator hökumət nə edirdi? O, müsəlmanları Ermənistandan təmizləməyə çalışırdı! 1920-ci ilin maymdan noyabrınadək Ermənistan özünün doktor Hamozusp Ohancanyanın Büro-Hökuməti adlandırdığı qurumun rəhbərliyi altında idi.

Partiyanın diktatorçuluğu may üsyanını yatırtdı, sonra isə İrəvan və Qars quberniyalanndakı müsəlman sakinli kəndləri respublikaya daxil etmək kampaniyasına başladı. Büro-Hökumətin durumu nahamvar idi. Açıq fəallıq və ya üstüörtülü surətdə qanuna tabe olmayan ordu bu hökuməti silkələyir, Müttəfiq dövlətlər tərəfindən isə biganəlik göstərilirdi. Polkovnik Həskellin getməsi və Amerika yardı-mının dayandırılması, bütün sərhəd boyu Qızıl Ordunun toplanması, inflyasiyanın dərinləşməsi, ərzaq çatışmazlığı və torpağın ədalətsiz surətdə paylanması üst-üstə yığılırdı (s. 254).

Hovanissyan sözləri necə də yaxşı üsulla işlədirdi! "Diktator" sözünün əvəzində o, "Büro-Hökumət" işlədir. Repressiya, təqib və Ermənistandakı müsəlman əhalisinin təmizlənməsi sözlərinin əvəzınə o, "may qiyamı yatırdıldı" sözlərini işlədir. Öz xeyrinə olaraq o, qəbul edir ki, siyasi partiya ölkəni "partiya diktatorçuluğu" ilə "idarə edir". Madam ki, lap başlanğıcdan ölkəni "partiya diktatorçuluğu" "idarə etmişdir", onda üzdəniraq Ermənistan Respublikasına respublika demək çətindir, elə deyilmi?

Özlərini hökumət adlandıran bu terrorçular bandasının üzləşdiyi problemlər haqqında Hovanissyan daha çox yazır. "Boş anbarlar, qanunsuzluqlar, maliyyə böhranı və sabit olmayan idarəçiliyin məngənəsi» (s. 254) Tərifləmək üçün heç nəyi olmayan ölkə, elə deyilmi? Hovanissyan davam edərək yazır ki, "Beş yüz ildən artıq müddətdə mürgü vuran ölkəçilik konsepsiyası nəhayət erməni xalqının içərisində yenidən oyandı" (s. 255).

Təxminən üç min il ərzində üzdəniraq müstəqil erməni ölkəsi olmamışdır, sonralar isə erməni ölkəsi (1918-1920) heç ölkəyə bənzəməmişdir; o, qapalı, aclığın yıxdığı və terrorçu diktatorların idarə etdiyi cırtdan biryer idi. Hovanissyanın məlumatma əsasən, diktator liderlərin rəhbərliyi altında Ermənistan ikinci ilinə qədəm qoyarkən onun başçılarından biri iddia etmişdir: "Biz öz qonşularımızla həmişə sülh şəraitində yaşamaq uğrunda mübarizə aparmışıq, onların hüquq və müstəqilliyinə hörmət bəsləmişik, çünki yaxşı bilmişik ki, bu bizim öz maraqları-mıza xidmət edir. Hər şeydən əvvəl, konstruktiv və yaradıcı əməyə nail olmaq üçün bizim xarabazarlığa çevrilmiş vətənimizin dincəlməyə ehtiyacı vardır. Lakin bizim müstəqilliyimizi təhlükə altında qoymaq istəyən hər hansı qüvvəyə qarşı dözümsüz olacaq və onu dəhşətli düşmənimiz hesab edəcəyik» (s. 257).

Bu terrorçu diktatorun açıq alınla belə bir bəyanat verməsinə bircə nəfər də olsun inanarmı?

Diktatorların öz balaca ərazisində ərzaq çatışmazlığına münasibətinə nəzər salm. "Un ehtiyatlarının gizlədilməsi qanundankənar elan olunmuşdu, kooperativ hərəkatı vasitəsilə özünəyardım üçün nəzərəçarpan inkişaf var idi. Aclıq çəkən kəndlilərin torpaq istəyi əsas problemə çevrilmişdi, əvvəlki torpaq komitələri effektsiz olmuşdu, lakin hökumət fəal və aqressiv siyasət yeridirdi» (s. 260).

Onların uğursuzluqlarını Hovanissyan aşağıdakı şəkildə təmizə çıxarmağa çalışır: "Erməni xalqı öz yaxın düşmənləri tərəfindən tək-rar-təkrar ziyan çəkmişdir - lakin ruhdan düşməmişdir. Ermənistan respublikası xarici düşmənlərə qarşı illər uzunu mübarizə aparmağa qadir olsa da, bu, daxildəki tabe olmayan elementlərin baş qaldırmasına səbəb olardı. Onlar heç bir güzəşt olunmadan məhv ediləcəklər» (s. 261).

Quldur diktatorların münasibəti haqqında daha bir nümıınə:

Taxılın gizlədilməsinə son qoymaq və qanunçuluğun bərqərar edilməsi üçün Vahan Kromyanın çörək çarı təyin olunması həm də azlıqda qalan millətlər əleyhinə çağınşlara səbəb oldu. Çörək payının azalması və hökumətin əldə olan taxılı əkinçiliyə yönəltmək istəyi may qiyamı ərəfəsində ən əsas səbəblərdən birinə çevrildi. İndi Amerikadan un gətirən gəmilərin hərəkəti bərqərar olanadək çörək böhranını həll etmək üçün hökumət tədbirlər görməli idi - hərailə başçısına ayrılan taxılın həcmi azaldıldı. 24 may tarixli qanuna əsasən hərkəs keçən ilin məhsulundan iki ay müddətinə, avqustun 1-də başa çatmaqla 3 pud taxıl saxlaya bilərdi. Taxıl və unun yerdə qalanı çörək komissarı ilə razılığa əsasən rifah naziriiyinin çatdırma komitələrinə təhvil verilməli idi (s. 266).

Sonra Hovanissyan izah etməyə başlayır: "Kromyan başa salırdı ki, o, əsas diqqətini geniş taxıl zəmiləri olan kəndlərə yönəldəcəkdir, bunlar isə Ermənistan hökumətinin hüquqi üzvü olmaqdan imtina etmiş, ya da may qarşıdurmasında qiyamçılara yardım göstərib onların tərəfini saxlayan imkanlı türk və rus kəndləri idi» (s. 266). Və beləliklə, məhz bunu nəzərə alan quldur lider "daxildəki tabe olmayan elementlərə dözülməyəcəyini və onların tərəddüdsüz məhv ediləcəyini" söyləmişdi. Başqa sözlə desək, əgər müsəlmanlar, xüsusilə türklər və ya ruslar Ermənistanda qalsaydılar, onlar öz torpaqları ilə əlləşən, yalnız mövcudluğa vacib olan qədər taxıl saxlayan və bütün qazandıqlarını korrupsiyaçı erməni başkəsənlərinə verməli olan qula çevriləcəkdilər.

Hovanissyan etiraf edir ki, "əli aşağı olan kəndlinin vəziyyətini özləri özləri üçün qanun olan müəyyən xmbapetlər daha da ağırlaşdirırdı. Məsələn, Eçmiadzindəki zemstvo təşkilatı və daşnakçı komitəsi acı-acı şikayətlənirdi ki, Boş-Qarnidən olan Martirosun (Abrahamyan) quldur dəstəsi milis rəisini döymüş və özlərinin subyektiv surətdə qanuna tabe olmayan hesab etdikləri adamları şallaqlamışdır. Qanuni təyin olunmuş rəsmi şəxslərlə belə hörmətsiz rəftar Ermənistan Respublikası üçün məşəqqət idi və hökumətin nüfuzuna xələl gətirirdi» (s. 267).

Hökumətin hansı nüfuzundan danışılır? Onun heç bir.nüfuzu yox idi!

Hovanissyan məlumat verir ki, "ölkənin geniş meşəliklərində, ağac emalı müəssisələrində, ağac məmulatı anbarlarında və Qarsdakı yardım anbarlarında ölkə ehtiyatlarının genişmiqyaslı oğurlanması baş alıb gedirdi» (s. 272) Əgər hökumət rəsmiləri mümkün olan hər şeyi oğurlayırdısa, onda Ermənistanın kasıb camaatı daha nə edə bilərdi?

Büro Hökumətin dövründə torpaqların yenidən bölüşdürülməsi artıq xroniki xəstəliyə çevrilmişdi. Torpaq sahibləri öz əmlaklarının və müəssisələrinin heç bir hüququ olmayan kəndlilərə verilməsindən gileylənir və bu əmlakların onların qanuni sahibləhnə qaytarılması tələbini qoyurdular. Bunun əksinə olaraq, kəndlilər və zemst-vo təşkilatlan isə göz yaşları tökürdü ki, hətta oria təbəqə kəndliləri bir neçə kisə buğda və ya unun müqabilində öz torpaqlarını kulaklara və möhtəkirlərə uduzurlar. Əvvəlki hökumətin vaxtında yaradılmış torpaq komitələri yalnız bir neçə qanunverici broşüra buraxmışdı və hətta həmin broşüralar daha çox torpaq sahibləri və varlı ku-lakların xeyrinə işləyirdi (s. 273).

Baxın görün erməni terrorçuları torpaqları necə qamarlayır və öz xalqına təqdim edirdi. Erməni liderlərinin müsəlmanları qovmaq üçün necə cidd-cəhdlə iş gördüyünün real səbəbinə də baxın. Əslində, bu başkəsənlərin hansı əməllərdən çıxmasına xristianlığın və paklığın dəxli yoxdur.

İyunun 4-də Nazirlər Şurası yeni torpaq qanunu verərək müəyyən xüsusi, monastr və atılmış təsərrüfatları milliləşdirmək və torpağı bölüşdürmək məqsədi ilə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinə və Dövlət Mülkiyyətlərinə üç nəfərdən ibarət kənd komitələri yaratmaq imtiyazı verdi. Komitələr yeni sakinlərin məskən salmasını qabaqcadan görməli…. bu qaydaları tez-tez elan etməli, İrəvan mətbuatı isə torpağın bərabər bölünməsinə ehtiyacın zəruriliyi və zəhmətkeşlərin öz əməyinin məhsulunun sahibi olacağına uzunömürlü erməni demokratiyasının zəmanət verməsi haqqında redaksiya məqalələri çap etməli idi (s. 274).

Görünür, bu demokratiyanın ermənisayağı izahıdır.

Hər halda, bəzi torpaqlar bölüşdürüldü və həmin torpaqlarırr kimə məxsus olmasına Hovanissyan aydırılıq gətirir. Bunu edərkən isə Hovanissyan həm də qeyri--iradi olaraq erməni diktator/terrorçularının müsəlmanlara nə üçün nifrət bəsləməsinin və onların bu cırtdan ölkədən təmizlənməsinin izahını verir. "……Mətbuatdakı təsvirlərdən aydın idi ki, məhsulun əksər hissəsi "atılmış" torpaqlardan, yəni əhalisi qaçmağa məcbur edilmiş türktatar kəndlərindən alınır». Bu da erməni quldurlarının irqən yalnız ermənilərdən ibarət ölkə yaratması üçün terror istiqamətində iş aparması haqqında daha bir nümunə! "İrəvan qraflığı komitəsinin üzvləri…… Dzağkadzar (Dərəçiçək) kəndində on iki boşalmış kəndin 16,234 desyatinlik [43,832 akrlıq (1 akr=0,4 ha)] torpaqlarını milliləşdirdi. Meşələri artırmaq üçün atılmış torpaqlar ölkənin meşə ehtiyatlarına verildi, münbit torpaqların 5,000 desyatini [13,500 akr] isə erməni qaçqınlarına və yenidən məskunlaşmalı olan yaxmlıqlardakı yoxsul kəndlilərə paylandı» (s. 274).

Müsəlmanların zorla qaçmağa məcbur edildiyi bütün torpaqlarda erməni terrorçularının öz etnik cəhətdən təmiz ölkəsini yaratmaq üçün ərazilər bax beləcə qamarlandı. Vaxt keçdikcə erməni iqtisadiyyatı adi adamlar üçün pisdən də pis vəziyyətə düşürdü. Erməni liderlərinin öz gərəksiz pulları üçün cavabı var idi - daha çox pul çap etmək, lakin onu daha gözəl və rəngarəng buraxmaq! Hovanissyan izah edir:

Metal pulu və təminatlı istiqrazı olmayan Ermənistanda sabit pul sistemi yox idi və məhz buna görə Emənistanın iqtisadi problemləri dərinləşirdi. Hətta ən yaxşı zamanlarda belə İrəvan hökumətinin nəzarətində olan torpaqlar xeyir verməmişdir…… Büro-Hökümət az müddətdə yaranmış öz kəskin maliyyə cavabdehliyini yoluna qoymaq üçün vasitələr axtarmalı idi. Bu azmış kimi, hətta Ermənistan Respublikasının yeni, rəngbərəng pul vahidləri Böyük Britaniyada hazırlanaraq gəmilərlə yola salmırdı, İrəvandakı pul çap edən maşınlar ayda cəmi 600-dən 800 milyon rubla qədər pul hazırlaya bilirdi; 1920-ci ilin avqustuna çap edilmiş pu-lun cəmi 2 milyard rubl olmuşdu. Dərin qatlara enmiş inflasiyanın dəhşətli girdabı və təminatsız kağız pulun çoxluğu qarşısıalınınaz maliyyə xaosu yaratmışdı. Heç bir investor inamı olmadan idxal malları ən qeyri-münasib şərtlər altında özəl əsaslarla alınınalı idi. Yazla yayın sonu arasındakı müddətdə əsas malların qiyməti ikiqat artmışdı… (s. 282).

Erməni liderləri özlərinin çap edə bilmədiyi, Böyük Britaniyada hazırlanmış "rəngbərəng pul vahidlərini" xərcləyirdi, sanki bu, inflasiyanın qarşısını alacaqdı. Diktatorların ağlı belə kəsirdi və ruslar ölkəyə daxil olanda bu, adi adamların yeganə xilası idi. Heç olmazsa, kommunistlərin idarəçiliyində onlar tox ola bilərdilər.

"İyunun 1-də maliyyə naziri…… Büro-Hökumətə Müstəqillik İstiqrazı kimi tanınınış kampaniya təşkil etmək təklifi ilə müraciət etdi. Həmin istiqraz 20 milyon Amerika dollarına bərabər olmalı idi». "Vergıdən azad, 6 faizlik gəlir vəd edən on illik borc verilməsi" vədini nəzərdə tutan bu plan ölkənin kağız pullarına təminat yaradacaq, "10 dollardan 1,000 dollara kimi denominasiya aparılacağı" vəd olunacaqdı. Onlara Ermənistan Respublikasının bütün qurumlarında təminat veriləcəkdi (s. 284).

Qızıl Fondu adlanan başqa bir plan da var idi. "Dövləti ayaq üstə saxlamaq üçün" erməni xalqı ora qızıl pullar, üzüklər, saatlar, boyunbağılar, bilərziklər və digər yuvelir və zinət əşyaları verirdi» (s. 285) Həmişə olduğu kimi, quldur rəhbərlər öz vəzifələrini əldə saxlayır, erməni xalqı isə qazandığı hər cür qiymətli əşyaları itirmək bahasına uduza-uduza gedirdi.

Erməni liderləri yeni hərbi müdaxilə üçün qalxanda erməni xalqı aclığa düçar edilirdi. 1920-ci ilin yay kampaniyasını Hovanissyan be-lə izah edir: "Ermənistan may qiyamından özünə gələndən və məhkəmə və səhvlərin girdabmdan çıxaraq orqanik inkişafa nail olandan sonra Büro-Hökuməti döyüşkənlik ruhu çulğaladı» (s. 290) Terrorçu diktatorlar yenidən iş başmda idi. "May qiyamı Büro-Hökumətə Zəngibasar üstünə yerimək üçün arzu edilən hüquqi əsas verdi» (s. 292) Çox zəif bir üzrxahlıq erməni liderlərinin cəhd göstərdikləri işin əsl adını deyir - silah gücünə başqasının torağını zəbt etmək!

"Polkovnik Şalmazyan iyunun 18-də günorta çağı öz adamlarını Zəngibasarın şimal sərhədlərinə yeridərək Ermənistan hökumətinin hüquqi varlığını tanımaq, bütün xarici agentlərin və narahatlıq doğuranların təhvil verilməsini və əhalinin tamamilə tərksilah edilməsi haqqında müsəlman icmasına ultimatum göndərdi. Aydın görünürdü ki, ermənilər Zəngibasarın tabe olacağını nə gözləyir, nə də arzu edirdi və iyunun 19-da səhər açılmamış hər iki tərəfdən açılan atəşlər gecənin sükutunu pozdu» ( s. 293) Erməni terrorçuları yenə də iş başında idi - Xristin adı ilə günahsız müsəlmanların qətli, soyğun-çuluq və talan!

Erməni quldurlarının Osmanlı İmperiyasının torpaqlarını qamarlamaq iştahı başlanandan təxminən 1900 il əvvəl Apostol Paul efeslilərə öz məşhur məktubunu yazmışdı. Efes Osmanlı İmperiyasının bir hissəsinə çevriləcəkdi və bu gün o, müasir Türkiyədədir, lakin bu hökumət hələ də həmin tarixi xristian məktubunu saxlayır. Aydın məsələdir ki, erməni diktator terrorçuları Paulun təlimlərini heç vaxt oxumamışdır. Paul yazırdı:

Ona görə də əziz uşaqlar kimi Allahın davamçıları olun. Və məhəbbətlə yol gedin, çünki Xrist də bizi sevirdi və Özünü bizə görə qurban verdi, şirin qoxulu ətirə görə allaha qurban getdi. Lakin qoy sizin aranızda kəbinsiz izdivacın və hər cür çirkinliyin və ya həsədin heçadı da çəkilməsin, bunlar müqəddəslərə yaraşmaz. Nə pozğunluq, nə səfeh danışmaq, nə də kobud hərəkətlər yaramaz, onlar savab qazandırmaz. Bundan ötrü bilin ki, hətta ona pərəstiş edilsə belə, heç bir qanunsuz izdivaca, çirkin şəxsə və ya tamahkar adama Xristin və Allahın dərgahında pay yoxdur. Qoy heç kim sitzi mənasız sözləriə aldatmasın, çünki Allahın qəzəbinə layiq olan belə işlər günahkartann övladlarının qabağına çıxır. Ona görə də elələrinin şəriki olmayın (Efeslilər 5:1-7)

Öz xaincəsinə hücumları nəticəsində erməni liderləri erkən uğur qazana bildilər. Həmin qanqster elementlər belə düşünürdü: "Zəngibasarda və Oltidə erməni uğuru davakarların qoluna güc verdi və onlar inad etməyə başladılar ki, ermənilər öz daxili düşmənlərindən yalnız zor gücünə yaxa qurtara, rabitə xətlərini qoruya və özlərinin xarici aləmdən təcrid olunmasına son qoya bilərlər» (s. 306).

Erməni terrorçuları təkbaşma buraxılmaları ilə razılaşa bilməzdilər. Xristin nəyi öyrətməsi onların vecinə deyildi. Bu balaca başkəsənləri maraqlandıran yeganə şey başqa birisinin get-gedə daha çox torpağını qamarlamaq idi.

Sonra isə Rusiya irəli çıxdı.

Sovet Azərbaycanı Araz çayının aşağı hissəsindəki vadilərə əvvəlki Müsavat yönümlü Azərbaycandan heç də az maraq göstərmirdi. İyulun 5-də Xarici İşlərüzrəXalqKomissarı Tiflisdən…… Ermənistana etiraz notası göndərdi. "Alınınış məlumata əsasən erməni silahlı qüwələri Zəngibasan viran qoyaraq oranın müsəlman sakinlərini qovandan sonra Şərurnaxçıvan ərazilərinə hücuma keçmişdir: digər erməni birləşmələri Qarabağ sərhədləri boyu təcavüzlə məşğuldur. Əgər bu düşmənçilik hərəkətlərinə dərhal son qoyulmazsa, onlar Sovet Azərbaycanına qarşı yönəldilmiş müharibə kimi başa düşüləcəkdir. Azərbaycan əks tədbirlər görmək səlahiyyətini özündə saxlayır" (s. 309).

Sovet Azərbaycanmın "soyğunçuluq" və "təcavüz"ə dərhal son qoymaq tələbinə baxmayaraq, erməni liderləri onların xəbərdarlığını qulaqardma vuraraq müsəlmanların təqibini davam etdirdilər. Erməni terrorçuları günahsız müsəlmanlara olan hücumlarını saxlamadilar. "……Naxçıvanın cəmi 33 milliyində yerləşən Baş Noraşenə erməni qüvvələrinin hücumu müsəlman milis işçilərini pərən-pərən salaraq Şərurun altmışdan çox kəndinin müsəlman əhalisini qaçqına çevirdi. Evlərini və torpaqlarını ataraq qaçan insanlar Şahtaxtıya axışdı; onlar vaxt var ikən İranın Maku xanlığına aparan körpüdən keçmək istəyirdilər» (s. 313)

Erməni terrorçuları düşünürdülər ki, onlar "atılmış" adlandırdıqları torpaqlara sahib çıxacaqlar; əslində onlar etnik cəhətdən təmiz ermənilərin məskunlaşması üçün həmin torpaqları qamarlayırdılar. Büro-Hökumətin rəsmiləri üçün müsəlman torpaqlarının korlanması və soyğunçuluğun digər yeni yolları da tapılacaqdı.

"……Öz ölkələrinin anbarlarını işğal etdikləri torpaqların bol məhsu-lu ilə doldurmaqla bağlı ermənilərin ümidi heç vaxt gerçəkləşmədi» (s. 320) Hovanissyan izah edir ki, sən ac olanda müdafiəsiz qonşuna qəfil hücuma keçərək başqasının əkdiyi və bəslədiyi məhsulu ələ keçirmək gözəl üsuldur. "Hesablanmışdır ki, Şərur kəndləri 300,000 pud buğda, 150,000 pud arpa, 50,000 pud çəltik və 4,000 pud çov-dar əkmişdilər» (s. 320).

Hovanissyan davam edərək dəqiq izah verməyə çalışır ki, nə üçün fırıldaqçı ölkə olan Ermənistanın müdafiəsiz müsəlman kəndlərinə hücumları heç vaxt ona xeyir verməmişdir - bu, əxlaqi çürüklük idi. Məsələyə qatılmış hər erməni talanmış qənimətdən nəyisə çırpışdırır, nəticədə Büro-Hökumətə heç nə qalmırdı. "Zəngibasarda baş verdiyi kimi, qanunçuluğun hər yerdə pozulması, kənd təsərrüfatı nazirliyinin nəzarətçiləri ilə silahlı qüvvələrin mübahisələri, məsuliyyətsizlik və rüşvət nəticəsində mənfəət götürən və möhtəkirlik edən şəxslər bir qəpik də ödəmədən və ya hökumətə təhvil vermədən çoxlu taxılı mənimsəyirdi» (s. 320).

Və unutmayın ki, bu, özünü demokratik adlandıran Ermənistan Respublikasıdır. Məgər bu, terrorçu hökumətin qürrələndiyi bir şey deyilmi? Qarışıqlıq elə baş alıb gedirdi ki, hətta diktatorların özləri təhqiqataparırdılar. "Avqustdatəhqiqat komissiyası…… hesabat verirdi ki, regiondakı nəzarətsiz soyğunçuluğun nəticəsində hökumət yüz milyonlarla rubl həcmində mədaxildən məhrum olur» (s. 321).

Doktor Bartona yazdığı 28 mart 1921-ci il tarixli məktubunda ad-miral Bristol erməni diktator terrorçularının oğurluğu ilə bağlı daha çox sübutlar gətirir. O yazırdı: "Belə bir fakt yaxşı məlumdur ki, bizim yardım əməliyyatları başlayanda aclıq çəkənlər üçün erməni hökumətinə gətirdiyimiz un və digər təminatlar hökumətin yüksək çinli rəsmiləri tərəfindən götürülür və onların xeyrinə satılırdı. Sonra nəhayət Ermənistan bolşevik ölkəsinə çevrildi və bütün borclarını qay-tarmaqdan imtina etdi; və həmin borclardan biri verdiyimiz unun müqabilində yaranmışdı - ödəməyə heç nəyi olmadığı üçün, biz onların gələcəkdə ödəyəcəklərini vəd edən şərəf-ləyaqət sözlərinə inanmışdıq. Lakin o, insanların taleyinin ümidinə buraxılmış sentimental borc idi və qayıdıb öz başımızda partladı".

Hovanissyan III cildi "Xaricdə erməni fəaliyyəti" adlı çox uzun fəsillə bitirir. Diktator Büro-Hökumətin gördüyü yeganə düzgün iş vardısa, o da bacarıqlı muzdlu agentləri xristian dünyasının canına salaraq sədəqə toplamaq və lobbiçi hökumətləri Ermənistanın müdafi-əsinə qaldırmaq idi. "Qaregin Pasdermadciyan (Armen Qaro) Ermənistan Respublikasının ən tanınınış və məşhur diplomatik nümayəndəsi idi. Ziyalı, partizan hərəkatı təşkilatçısı və Erməni İnqilabçı Federasiyasının Ali Bürosunun yeganə Qərbi Ermənistan nümayəndəsi olan Qaregin Amerika Birləşmiş Ştatlarına göndərildi» (s. 434) Üstəlik, Ermənistanın Müstəqilliyi uğrunda Erməni Komitəsində Vahan Kardaşyan da var idi. O, Amerikadan birbaşa hərbi və iqtisadi yardım almaq istiqamətində iş aparırdı.

Büro-Hökumətə kömək məqsədilə ermənilər də ümummilli fond yaratmaq kampaniyası aparırdılar. Onlar "Vaşinqton şəhərində erməni diplomatik binasının inşasına vəsait toplamaq üçün abunə kampaniyasını" sahildənsahilə təşkil etmişdilər (s. 437)

Birləşmiş Ştatlar Ermənistana de-fakto hökumət statusunu əta edən kimi erməniləri Birləşmiş Ştatlara göndərmək kampaniyası başlandı. Hovanissyan izah edir: "Erməni qaçqınları Birləşmiş Ştatların Ermənistanı tanımasının ilk xeyir götürənləri oldular» (s. 437)