ON ALTINCI FƏSİL:
ERMƏNİLƏR AZƏRBAYCANA XAİNCƏSİNƏ HÜCUMDA MƏĞLUB OLDULAR
TORPAQ ÇIRPIŞDIRMAQ CƏHDİ BAŞ TUTMUR

Erməni quldur rəhbərlərinin qonşu torpaqlarını qamarlamaq üçün hər cür kələyə əl atması davam etdiyindən Ermənistanla onun qon-şuları Gürcüstan və Azərbaycan arasında münasibətlər gərgin olaraq qalırdı. Əsl erməni xislətinə malik olan Hovanissyan bu vəziyyətdə Müttəfiqləri günahlandırır. Öz pis rəftarları üçün ermənilər sadəcə olaraq həmişə başqasını günahlandırırlar. Erməni liderlərınin şeytan əməllərinin müqabilində professorun üzrxahlığınafikir verin: "…Üç ölkənin qarşılıqlı sərhədlərinin müəyyənləşməsində sülh konfransının uğursuzluğu hərbi vətənpərvər qüvvələrin qoluna güc verdi, onlar israrla bildirdilər ki, azlıqda qalan xalqların və mübahisəli torpaqların müqəddəratını həll etmək üçün silahlı müdaxilə yeganə yoldur» (1).

Ərazi üstündə mübahisə salan yeganə tərəf isə ermənilərin özü idi. Hər şey bir yana, məhz erməni quldurları get-gedə başqa xalqların daha çox torpağına şərik çıxmaq istəyində davam edirdüər. Erməni liderlərinin yeganə işi qonşularla oturmaq və mübahisəli, real və xəyali torpaqlarla bağlı olan məsələlərini həll etmək üçün danışıqlar aparmaq olmalı idi, lakin onlar heç vaxt belə etməmişlər. Münaqişələri həll etmək üçün sülh yolu ilə müzakirələr aparmaq erməni üsulu deyil, çünki məhz ermənilər müsəlmanlar kimi çoxluq təşkil edən xalqların kütləvi itaətində israrlı idilər. "Mübahisəli torpaqları ələ keçirmək üçün" hərbi qüvvələrdən istifadə edən də ermənilər olmuşdur. Adi sözlərlə deyilsə, qonşunun torpaqlarını qamarlayan və istədiklərini götürmək üçün əsası olmayan hərbi müdaxiləyə əl atan da ermənilər olmuşdur.

Erməni liderləri tərəfindən təklif edilən bu vəhşi plana nəzər salın:

Gürcüstandakı azlıqda qalan xalqlara münasibətdə dərin çatlar varidi. Ermənistanda gürcü azlığı olmasa da, 400,000 nəfərdən çox erməni Gürcüstanın iddia və nəzarət etdiyi ərazilərdə yaşayırdı. Gürcüstanda Erməni Milli Şurası millimədəni muxtariyyət haqqında məsələ qaldırdı və əksərən menşeviklərin at oynatdığı hökuməti demokratik, tənasüblü prinsiplər və mədəni azadlıq haqqında dediklərinin boş söhbət olmamasını göstərməyə çağırdı. Bunu dövlət içərisində dövlət yaratmaq cəhdi kimi dəyərləndirən Gürcüstanın həm sosialist, həm də sağ təmayüllü qəzetləri erməni planını məsxərəyə qoydular (s. 114).

Deməyə ehtiyac yoxdur ki, erməni liderləri heç vaxt öz ərazisində yaşayan azhqlara qarşı eyni konsepsiyaya imkan verməzdilər, çünki orada çoxlu müsəlman əhalisi var idi və bəlkə də azmaz "mədəni azadlığı" çıxmaq şərti ilə onlara əsas hüquqların heç biri heç vaxt verilməyəcəkdi. Görün "əsasən menşeviklərin at oynatdığı hökumət" deməklə Hovanissyan Gürcüstanı necə təhqir edir. Menşevik hökuməti düzgün seçkilərdə müvafiq surətdə seçilmişdi. Öz üzdəniraq tarix Kitabında bu şilləni Gürcüstanın sifətinə vurmaqla Hovanissyan nəyi nəzərdə tutur? Axı, ermənilər deyə bilməzdilər ki, onlar ədalətli və açıq seçkilər keçirmişdir. Ermənistanın əksər siyasi partiyası diktator korrupsiyası və əyriliklərlə dolu olan seçkilərdə iştirakdan imtina etdi. Onlar həmin hərəkətlərini demokratik respublika yaratmaq cəh-di kimi qiymətləndirdilər.

Sonra isə Azərb'aycan var idi: Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərə baxanda Gürcüstan-Ermənistan münasibətləri xeyli yaxşı idi. Hovanissvan bu münasibətləri belə izah edir:

Erməni-gürcü münasibətlərinin yaxşılaşması Ermənistan və Azərbaycan arasındakı əzablı mübahisələrə əks deyildi. Öz milli müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Azərbaycanın vacib potensial üstünlükləri var idi. Azərbaycanlılar, və ya azəri türkləri Qafqazda ən çoxsaylı xalq idi və digər xalqlardan daha çox əraziyə nəzarət edirdilər. Azərbaycanın əlində nəhayətsiz neft ehtiyatları, Bakıda və Abşeron yarımadasında yanacaq sənayesi, habelə Xəzər dənizində gəlirii gəmiçilik məntəqələri var idi. Nüfuzlu Britaniyanın hərbi və siyasi rəsmilərinin rəğbətini qazanmaq üçün Azərbaycan hökuməti özünün türk mənşəli törəmə olması anlammı başqalarına unutdura bilmişdi. Yelizavetpol əyalətindəki (Gəncə) dağlıq ərazilər uğrunda kəskin rəqabətdən sonra o, Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti hüquqi yolla ələ keçirmişdi (s. 16).

Fikir verin, görün o, Azərbaycanı necə təqdim edir: "Yelizavetpol əyalətindəki (quberniyasındakı) kəskin rəqabətdən sonra o, Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti hüquqi yolla ələ keçirmişdi». Həqiqət isə belə idi ki, həmin dövrdə Qarabağın dağlıq hissəsinə yardım daşınınası üçün yeganə yol Azərbaycanın Bakı şəhərindən idi. Hovanissyanın yazısında Azərbaycanın adının çəkilməməsinin əsas səbəbi yəqin ki, həmin ərazini ilk olaraq nə üçün onun "hüquqi yolla" qazanması olmuşdur. Suveren qonşu ölkələrin daxilindəki əsas nəqliyyat marşrutlarının necə keçməsi isə erməni liderlərinin bu regiona necə iştahı olmasından və istəyindən asılı deyildi. "Kəskin rəqabət" erməni ekspansionist cəhdlərinin maskalanmasının şərəfsiz üsulu-dur. Hər şey bir yana, görəsən artıq Azərbaycanın olan ərazi üçün Azərbaycan hər hansı bir rəqabətə, xüsusilə də onun kəskin formasına niyə əl atmalı idi?

Həmişə olduğu kimi, Ermənistan öz torpaq qamarlamaq cəhdlərini danışıqlar və müzakirələr vasitəsilə deyil, hərbi yolla davam etdirirdi. Saysız-hesabsız müdafiəsiz müsəlman kəndlərinə erməni terrorçu hücumları haqqında xəbər xəbər dalınca verilir. Təkcə bir hücum nəticəsində on mindən çox müsəlman kəndlisi soyğunçu və başkəsən erməni qoşunlarının gəlməsi ərəfəsində yurd-yuvasından qaçmışdı (s. 122)

Erməni başçılarının tərəfindən təklif edilən bu vəhşi plana nəzər saiın:

Gürcüstandakı azlıqda qalan xalqlara münasibətdə dərin çatlar var idi. Ermənistanda gürcü azlığı olmasa da, 400,000 nəfərdən çox erməni Gürcüstanın iddia və nəzarət etdiyi ərazilərdə yaşayırdı. Gürcüstanda Erməni Milli Şurası millimədəni muxtariyyət haqqında məsələ qaldırdı və əksərən menşeviklərin at oynatdığı hökuməti demokratik, tənasüblü prinsiplər və mədəni azadlıq haqqında dediklərinin boş söhbət olmamasını göstərməyə çağırdı. Bunu dövlət içərisində dövlət yaratmaq cəhdi kimi dəyərləndirən Gürcüstanın həm sosialist, həm də sağ təmayüllü qəzetləri erməni planını məsxərəyə qoydular (s. 114).

Deməyə ehtiyac yoxdur ki, erməni liderləri heç vaxt öz ərazisində yaşayan azlıqlara qarşı eyni konsepsiyaya imkan verməzdilər, çünki orada çoxlu müsəlman əhalisi var idi və bəlkə də azmaz "mədəni azadlığı" çıxmaq şərti ilə onlara əsas hüquqların heç biri heç vaxt verilməyəcəkdi. Görün "əsasən menşeviklərin at oynatdığı hökumət" deməklə Hovanissyan Gürcüstanı necə təhqir edir. Menşevik hökuməti düzgün seçkilərdə müvafiq surətdə seçilmişdi. Öz üzdəniraq tarix Kitabında bu şilləni Gürcüstanın sifətinə vurmaqla Hovanissyan nəyi nəzərdə tutur? Axı, ermənilər deyə bilməzdilər ki, onlar ədalətli və açıq seçkilər keçirmişdir. Ermənistanın əksər siyasi partiyası diktator korrupsiyası və əyriliklərlə dolu olan seçkilərdə iştirakdan imtina etdi. Onlar həmin hərəkətlərini demokratik respublika yaratmaq cəh-di kimi qiymətləndirdilər.

Sonra isə Azərbaycan var idi: Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərə baxanda Gürcüstan-Ermənistan münasibətləri yağlı kökə idi. Hovanissyan bu münasibətləri belə izah edir:

Ermənigürcü münasibətlərinin yaxşılaşması Ermənistan və Azərbaycan arasındakı əzablı mübahisələrə əks deyildi. Öz milli müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Azərbaycanın vacib potensial üstünlükləri var idi. Azərbaycanlılar, və ya azəri türkləri (ümumilikdə tartarlar kimi tanınan) Qafqazda ən çoxsaylı xalq idi və digər xalqlardan daha çox əraziyə nəzarət edirdilər. Azərbaycanın əlində nəhayətsiz neft ehtiyatlan, Bakıda və Abşeron yarımadasında yanacaq sənayesi, habelə Xəzər dənizində gəlirli gəmiçilik məntəqələri var idi. Nüfuzlu Britaniyanın hərbi və siyasi rəsmilərinin rəğbətini qazanmaq üçün Azərbaycan hökuməti özünün türk mənşəli törəmə olması anlamını başqalarına unutdura bilmişdi. Yelizavetpol əyalətindəki (quberniyasındakı) dağlıq ərazilər uğrunda kəskin rəqabətdən sonra o, Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti hüquqi yolla ələkeçirmişdi (s. 16).

Fikir verin, görün o, Azərbaycanı necə təqdim edir: "Yelizavetpol əyalətindəki (quberniyasındakı….) kəskin rəqabətdən sonra o, Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti hüquqi yolla ələ keçirmişdi». Həqiqət isə belə idi ki, həmin dövrdə Qarabağın dağlıq hissəsinə yardım daşınınası üçün yeganə yol Azərbaycanın Bakı şəhərindən idi. Hovanissyanın yazısında Azərbaycanın adının çəkilməməsinin əsas səbəbi yəqin ki, həmin ərazini ilk olaraq nə üçün onun "hüquqi yolla" qazanması olmuşdur. Suveren qonşu ölkələrin daxilindəki əsas nəqliyyat marşrutlarının necə keçməsi isə erməni liderlərinin bu regiona necə iştahı olrnasından və istəyindən asılı deyildi. "Kəskin rəqabət" erməni ekspansionist cəhdlərinin maskalanmasının şərəfsiz üsulu-dur. Hər şey bir yana, görəsən artıq Azərbaycanın olan ərazi üçün Azərbaycan hər hansı bir "rəqabəfə, xüsusilə də onun kəskin formasına niyə əl atmalı idi?

Həmişə olduğu kimi, Ermənistan öz torpaq qamarlamaq cəhdlərini danışıqlar və müzakirələr vasitəsilə deyil, hərbi yolla davam etdirirdi. Saysız-hesabsız müdafiəsiz müsəlman kəndlərinə erməni terrorçu hücumları haqqında xəbər xəbər dalınca verilir. Təkcə bir hücum nəticəsində on mindən çox müsəlman kəndlisi soyğunçu və başkəsən erməni qoşunlarının gəlməsi ərəfəsində yurd-yuvasından qaçmışdı (s. 122).

Ermənistan hərbi əməliyyatlan Qars əyalətində etiraz fırtınası yaratdı. Erməni müdaxiləsinin davam edəcəyi təqdirdə bütün köhnə sərhədlər boyu müdafiəni təşkil etmək üçün general Qarabəkir 9-cu Qafqaz diviziyasının komandanı polkovnikleytenant Xalid Oltiyə göndərdi. O isə dinc müsəlman əhalisinə qarşı erməni zorakılığı ilə bağlı cavabdehlik daşıdığı haqqında general Noqarbekyana birbaşa xəbərdariıq etdi.

1919-cu ilin mayında britaniyalılar tərəfindən dağıdılmış Tif/isdəki Zeynal Abdul Zeynalovun Qars şurası özünü Qars müsəlmanlannın nümayəndəsi elan etdi və erməni müdaxiləsi ilə bağlı olaraq Çildər, Ajlaba, Zaruşat və Şuragil əhalisindən kömək üçün edilmiş müraciətləri presreliz şəklində çap edib yaymağa başladı. Vəhşiliklərə son qoymaq üçün təcili tədbirlər görmək məqsədilə Z.Zeynalov Müttəfiqlərin nümayəndələrinə, xüsusilə də Britaniya Ali Komissarı Oliver Uordropa müraciət etdi. Zeynalov bəyan edirdi ki, Ermənistanın daşnakçı başçtları İrəvanın və Qarsın müsəlman əhalisini qırıb-çatmaq və oraya Türkiyədən sürgün edilmiş erməniləri yerləşdirmək üçün dəhşətli əməliyyatlar həyata keçirir. Keçən il ərzində çoxsaylı kənd/ər xaraba qoyulmuş və minlətiə evsiz-eşiksiz adam qaçmağa məcbur edilmişdir. Zeynalov xəbər alırdı ki, "Böyük Ermənistan"yaradan daşnakçıların vəhşi üsulları müqabilində dünya dövlətləri nə vaxtadək sakit şahid kimi dayanacaqdır? (s. 123).

Müttəfiqlər təhqiqat apararaq "Qarsda hansı çirkin işlərin həyata keçirildiyi" haqqında nəticə çıxartdılar (s. 123). Bu özünəməxsus "xristianlar" müsəlmanlardan yaxa qurtarırdılar və onların düşüncəsinə əsasən, bu məqsədlə terror kampaniyası məqbul sayılırdı. Eyni hadisə bu gün də həqiqətdir ki, dəhşətli terror kam-paniyası nəticəsində ermənilər Azərbaycanın 20 faiz torpaqlarını qamarlamış və ərazidə 1 milyondan çox müsəlmandan yaxa qurtarmışdır.

Belə adamlar haqqında İsa nəsə demişdir, elə deyilmi?

"Sənin yanına qoyun cildində gələn saxta peyğəmbərlərdən özünü qoru, əslində onlar vəhşi canavarlardır. "Sən onları meyvələrinə görə tanıyacaqsan. Adamlar qaratikan kollarından üzüm yığırlar, yoxsa qamışlıqdan fındıq?

"Hətta belədə də həryaxşı ağac yaxşı meyvə, lakin hərpis ağac pis meyvə yetişdirir. "Yaxşı ağac pis meyvə yetişdirə bilməz, eləcə də pis ağac yaxşı meyvə. "Yaxşı meyvə yetişdirməyən hər bir ağac kəsilir və oda atılır. Ona görə də, sən onları meyvələrinə əsasən tanıyacaqsan. "Mənə "Allah, Allah" deyənlərin hamısı göylər səltənətinə daxil olmayacaq, lakin Mənim Atamın istəyini yerinə yetirən adam göylərdədir. "Həmin gün çoxu mənə deyəcək ki, "Allah, Allah, məgər biz sənin adına boyun əymədikmi, sənin adına şeytanları kənara tullamadıqını və sənin adına çoxlu gözəl işlər görmədikmi?".

"Və sonra sən onlara bəyan edəcəksən, "Mən sizi heç vaxt tanı-mamışam; həmişə qanunsuzluq etmiş sizlər məndən aralanm» (Müqəddəs Məttyu 7:15-23).

Xristianlar özlərindən soruşmalıdır ki, köməksizmüdafiəsiz müsəlman kəndlərinə hücum etmək Allah işi sayılırmı? Qiyamət günü hər hansı bir xristian erməni "xristian" liderlərinin ayaqqabısında Xristin qarşısında dayanmaq istəyəcəkmi? Hovanissyanın bu izahına diqqət yetirin: "Müsəlman əhalisinin çətinlikləri Erməni İnqilabçı Federasiyasının və ya Daşnaksütyunım diqqətini cəlb etdi. Avropamn, xüsusilə də Britaniyanın diplomatik dairələrində örtülü əməliyyatlar və siyasi zorakılıq tarixçəsi olan bu partiyaya ardıcıl inamsızlıq var idi. O, ehtiyatlı və mühafizəkar ele-mentləri kənara ata bilmişdi…. İndi Daşnaksütyunun qanuni təşkilata çevrilməsi və erməni hökumətinə rəhbərlik etməsi faktı onun əsl simasını sübut etmək üçün çox kiçikdir» (s. 125).

Erməni İnqilabçı Federasiyası yalnız başkəsənlərdən ibarət quldurların idarə etdiyi dəstədən savay bir şey deyildi. Onlar hakimiyyətə yiyələnmək və qalmaq üçün fırıldaq və zorakılıqdan istifadə etmişlər. Ona görə də Avropa hökumətlərinin onları tanımasından və əməliyyatlarından xəbər tutandan sonra erməni liderlərinə inanmamaları təəccüb doğurmur.

Bir Britaniya rəsmisi məlumat verirdi ki, "daşnakçı siyasət həmışə ermənilər və müsəlmanlar arasında narahatçılıq obyekti olmuşdur; bu siyasət xarici rəğbət və tərəfdaş qazanmağa yönəlmişdir və indiki ədavət birbaşa həmin partiyanın qapısından güc alır» (s. 126).

Digər bir Britaniya rəsmisi demişdir: "Aydındır ki, sülhü tez-tez pozan ermənilər, xüsusilə də daşnakçılar olmuşdur…. Uordrop təs-diq edir ki, il başlanandan bəri bütün aqressiv əməllər üçün ermənilər məsuliyyət daşıyırlar; Dro, Hamoqasp və Gialxamdanyan silahlı quldur dəstələrini Zəngəzurdan Qarsa kimi ərazidəki tatar (azərbaycanlı) kəndlərinin üstünə hücuma göndərirdi» (s. 128).

Hovanissyan yazır ki, "Dağlıq Qarabağ uğrunda döyüşlər 1920-ci ilin ilk rübündə öz faciəvi səviyyəsinə çatdı» (s. 131).

Ermənistan bu ərazinin Azərbaycana məxsus olduğu haqqında müqaviləyə imza atmışdı. Həmişəki kimi, erməni quldurları öz vədlərinə xilaf çıxaraq bu torpaqları silah gücünə tutmaq cəhdi göstərdidər. Hətta Hovanissyan da təsdiq edir ki, Qarabağ ermənilərinin əksəri Azərbaycanla birlikdə qalmaq istəyirdi. "Bolşeviklərin, sosialist inqilabçılarının və populistlərin, ticarət və professional siniflərin əksəri ərazinin iqtisadi cəhətdən şərqi Zaqafqaziyadan asılı olduğunu və Qarabağın xarabazarlığa çevrilməsinin qarşısını almağın yeganə yolunun Azərbaycanla bağlılığmda olduğunu etiraf edirdilər» (s. 133).

Qarabağın xarabazarlığa çevrilməsi isə erməniləri daha az düşündürürdü. Onlar dövlət quraraq azad torpaqları qamarlamışdilar və indi bu regionu işğal etməklə sadəcə öz dəst-xəttlərini göstərirdilər. Ermənilər Qarabağı qoşunların gücü hesabma zəbt etməyə hazırlaşırdılar.

Dro İrəvanda hesabat verirdi ki, Qarabağın özünü müdafiə etməsinin hazırlığı hələ də zəifdir və onun dirçəldilməsinə ehtiyac vardır. Bununla belə, 15 fevral tarixli memorandumda o, keçmiş Yelizavet-pol quberniyasının dağlıq hissəsində yaşayan ermənilər üzərində nəzarətin ələ keçirilməsini vurğulayaraq, bu yolla Azərbaycanın Türkiyə ilə birləşməsini əngəlləməyi və erməni yaylasının şərq xarabalıqlarında Ermənistanın strateji və müdafiə sərhəddinin təhlükəsizliyinin təminatını vacib sayırdı. Eyni zamanda baş ko-mandan Nakaçakyan yazırdı ki, "təkcə strateji nöqteyınəzərdən Qarabağın ələ keçirilməsi böyük uduşdur; bu, şimal tərəfdən Zən-gəzurun təhlükəsizliyinə verilən təminatdır və Ordubad ərazisini də zəbt etməklə Zəngəzurun Naxçıvan tərəfdən əmin-amanlığı yaranacaqdır». O, davam edirdi ki, beləliklə, Şərurnaxçıvan Azərbay-candan aralı salınacaq və həmin ərazinin yenidən ilhaqı üçün şərait yaranacaqdır (s. 141).

Müdafiə! Hücumdan qorunmaq! Yox, belə deyil. Bu hərbi avantüra açıq və sadədir. "Erməni fəalları ölkə içərisində təlimlərini davam etdirirdilər» (s. 142). "….Qarabağda erməni qiyamı başlanmışdı. Mikaelyan, Mesiyan və Dali Ğazer martın 21-də Daşuşen kəndində görüşərək qiyama qalxmağın vaxtını martın 23-ü səhər saat 3-ə təyin etdilər. Qərarın məxfiliyi ciddi qorunurdu. Kənd əlaqəçiləri martın 22-də axşam Sau-şeu yaxınlığında Mikaelyanla görüşəndə yaxınlaşan hücum haqqında onlara heç nə deyilmədi. Yalnız bir neçə saat keçəndən sonra onlara və birləşmə komandirlərinə səfərbər olmaq və razılaşdırılmış vaxtda öz obyektlərini ələ keçirmək əmri verildi» (s. 150).

Bax, ermənilərin özünümüdafiə anlarının izahı budur - qonşunun torpaqlarını qamarlamaq məqsədi ilə ona heç bir əsası olmayan hücuma keçmək! "Qarabağın perimetrləri boyu dəqiqliyə və uğura baxmayaraq, mərkəzdəki zəifliyin və qarmaqarışıqlığın ucbatmdan qiyam alınınadı» (s. 151).

Hovanissyan bunu Qarabağda "qiyam" adlandırır. Bunu necə "qiyam" adlandırmaq olar ki, hər şey qabaqcadan erməni liderləri tərəfindən onların paytaxtmda planlaşdırılmış və həyata keçirilmişdi? Bu, "qiyam" deyil, "təcavüz" idi! "Gözlənildiyi kimi, hər şeydən xəbərsiz Azərbaycan əsgərləri qəf-lətən tutulur və təslim olurdular; sonra Aleksan Dayi qəflətən atəş açaraq onları öz silahlarının dalınca qaçmağa vadar etdi. Aleksanın ciddi səhvi ona və Layayana həyatları bahasına başa gəlsə də, erməni quldurlarının arasına çaxnaşma saldı. Dumanlıqda birbirini görə bilməyən hücumçular və müdafiə olunanlar birbirinə qarışdılar. Öz səhra silahlarını və sursatlarını azərbaycanlıların əlindəıqoyan ermənilər tezliklə şimal istiqamətində Xaçın tərəfə geri çəkildilər» (s. 151).

Hətta qəfil hücuma keçsələr də, ermənilərin məğlub olmasını ermənilərin öz öhdəsinə buraxaq. Ona görə də Müttəfiqlərin erməni qoşunlarına nə hörməti vardı, nə də inamı. Bu, guya ki, erməni quldurlarının "müdafiəsi" idi. "Dağlıq Qarabağın qəlbi aldadılaraq Ermənistan Respublikasında cızılmış sxemə əsasən şirin intiqama çevrilmişdi» (s. 152).

İndi isə Ermənistana inanmamaq üçün ikinci qonşunun (Azərbaycanın) tutarlı səbəbi var idi. "Erməni qiyamına azərbaycanlıların reaksiyası hiddətli oldu. Bakı mətbuatı "bu xaincəsinə macəranın" məhv ediiməsi üçün xalqı ayağa durmağa səslədi. Şəhərlərin əksərində keçirilən kütləvi mitinqlər bu düşmən üsyanını lə-nətlədi və müqəddəs müharibədə iştirak etmək istəyən yüzlərlə könüllünü siyahıya aldı. Martın 30-da Müsavat Partiyasının keçirdiyi yürüşmitinq belə bir faktı vurğuladı ki, Azərbaycanda ermənilərin bütün hüquqlarının və maraqlarının qorunmasına baxmayaraq, Azərbaycanın bir parçasına edilmiş bu xaincəsinə hücum İrəvan hökuməti tərəfindən planlaşdırılmışdır və hərbi yolla əkstədbirlər görülməsinin vacibliyini yaradır» (s. 153).

Aprelin 1-də Azərbaycan Parlamentinin qəbul etdiyi bəyanatda deyilirdi:

Qarabağda bizim əsgərlərə edilmiş xəyanətkar hücum haqqında və bizim azadlığımız və müstəqilliyimizi təhlükə altına alan qarışıqlıqlar haqqında Hökumətin məlumatını dinləyən Parlament öz hökumətindən tələb edir ki, üsyanın qarşısının alınınası üçün dərhal və qəti tədbirlər görsün, qarışıqlıq salmaq məqsədilə hər cür zorakılıq yolu ilə cinayət fəaliyyətinin qarşısını effektiv surətdə alsın. Müttəfiqlərin nümayəndələrinə öz etirazında Xarici İşlər naziri Xan Xoyski ermənilərə qarşı hər cür qaydaqanuna əməl edildiyini dedi və bəyan etdi ki, quldurların çaldığı ilə oynayan ermənilər Novruz bayramının birinci gecəsi xaincəsinə hücum etmişlər. Xan Xoyski ye-kun vururdu ki, bu çətin günlərdə Azərbaycanın daxili əminamanlığa ehtiyacı vardır, ona görə də, ölkəni müdafiə etmək üçün ölçülər götürməyə məcburdur (s. 154).

Hansı millət öz torpaqlarını və adamlarını qorumaq çağırışını cavabsız buraxar? Qarabağ qanuni şəkildə Azərbaycanın hissəsidir. Bu faktı təsdiq edən sazişi bircə il qabaq hətta Ermənistan da imzalamışdı. İndi isə erməni quldurları həmin torpaqları qamarlamaq istəyirdilər və məğlub oldular. Erməni sözü sadəcə etibarsız idi. Hovanissyan üzrxahlıqlar və erməni liderlərinin barmaqla işarə vurması və istiqamət göstərməsi haqqında yazaraq həmin məğlubiyyəti izah etməyə çalışır:

İrəvanda da çıxışlar, qərarlar və etirazlarbolluğu varidi. Mətubat Qarabağ üzrə verilmiş vədlərin pozulması tarixini şərh edir, 1919-cu il Britaniya komandanlığının məsuliyyəti, avqust razılaşmasının pozulması, Azərbaycanda Gənc Türk qaçqın generallannın qəddar fəaliyyəti, erməni kəndli və səyyahlannın qeyri-qanuni tərksilah edilməsi və vəhşicəsinə talan edilərək öldürülməsi, nəticədə Ermənistan Qarabağına son qoymaq kimi qanunsuz sxemin həyata keçirilməsi haqqında yazırdı. Yalnız çıxılmaz vəziyyətdə qalan Qarabağ kəndliləri öz həyatlarını və ləyaqətlərini müdafiə etmək üçün silaha əl atmalı olmuşdu (s 154).

Sadəcə bir neçə səhifə əvvələ baxaraq fikirləşin ki, erməni pro-fessionalları və işgüzar dairələri Qarabağın Azərbaycanın hissəsi kimi saxlanmasını xahiş etmişdi; sadəcə ona görə ki, onlar avadanlıq və ərzağı Azərbaycandan alırdılar. Yeganə yol İrəvana deyil, Bakıya gedirdi. Həmişə olduğu kimi, çətinliyə düşən kimi erməni başçıları özlərindən heç bir əsası olmayan əhvalatlar uydurmağa başladılar.

Erməni quldurları Azərbaycanın Qarabağını ələ keçirmək cəhdlərindən daşınınağa hazır deyildilər. Onlar qəddarlıqda ad çıxarmış general Dronu yenidən Qarabağa hücum etməyə göndərdilər. "Özünün ilk sənədində general Dro bəyan etdi ki, o, çoxlu kəndin xarabazarlığa çevrildiyi, düşmən tüfənglərinin və süngülərinin insanlara tuşlandığı vaxtda Qarabağa daxil olmuşdur. Azərbaycan nümayiş etdirmişdir ki, o, Qarabağı mühasirəyə almaqda, Zəngəzuru doğramaqda və erməni respublikasını yıxmaqda Türkiyənin arzularını əsas götürmüşdür. Keçmişdə Qarabağ erməni azadlıq hərəkatma və rus ordusunda xidmətə sadiq qəhrəmanlar bəxş etmişdir. İndi isə Qarabağı öz azadlığından ayırmaq istəyənlərin qarşısında bütün ermənilərdayanacaqdır!" (s. 158).

Heç nəyə nail olmayan quldur ermənilərlə döyüşlər davam edirdi; aprelin 18-də atəşkəs razılaşması imzalandı. Ermənilər yumruqlarını düyümləməyə və vay-şivən qopartmağa başladılar ki, "Əskərandan Şuşaya kimi Qarabağ alov içində idi, məsələ konfransın gündəliyinə salınınazdan qabaq azərbaycanlılar Qarabağ ermənilərinin axırına çıxmaq istəyirdilər» (s. 162) Erməni quldur liderləri bəyan etdilər ki, Müttəfiqlərin nümayəndələri "….heç bir kömək etmirdilər. Ermənistanda vəziyyət üzrə komandan olan polkovnik Uilyam Həskell öz əllərini Qafqaz məsələləri ilə yuyur və Ermənistan hökuməti ilə didişirdi» (s. 167).

Məgər bu amerikan hərbi zabitinin başkəsənlər bandası ilə "didişməsi" təəccüb doğurmalıdır? Sülh danışıqları davam edərkən meydana yeni oyunçu daxil oldu. "….Qızıl Ordunun Bakıya daxil olması Zaqafqaziya müzakirələrıni müxtəlif istiqamətlərə tulladı. Azərbaycanda dövlət çevrilişi "Ermənistan və Azərbaycan" tərəfindən ərazi bəhsləşməsi tarixinin taleyıni uzun müddətə kənara qoydu» (s. 172).

Hovanissyan yazır ki, Qızıl Ordunun Azərbaycana soxulması "təkcə ölkənin müstəqilliyinə deyil, həm də Qarabağın taleyinə həlledici təsir göstərdi; orada general Dro müəyyən tənasüblük yaratmaq üçün Azərbaycan qarnizonlarının Şuşadan Əskərana köçürülməsində təkid edirdi" (s. 173) Bu həmin general Drodur ki, silahsız müsəlman kəndlərinə əclafcasına hücumları ilə şöhrət qazanmışdı. Aşağıdakı erməni düşüncəsinə nəzər salın:

Sonu görünməyən erməniazərbaycanlı münaqişəi və Azərbaycanda azlıqda qalan çoxsaylı xristianların vəziyyəti çoxlu ermənini Zaqafqaziyada rus üsul-idarəsinin yenidən bərqərar olmasına meylləndirmişdi. Rusiyanın Bakını, onun böyük neft sənayesini və ehtiyatlarını qamarlaması ermənilərdə yeni bir ümid yaratdığı üçün, erməni hökuməti bilərəkdən Azərbacanın konfederasiya təkliflərindən kənarda dayanmışdı. Ermənistana elə gəlirdi ki, keçmiş Rusiya Ermənistanının əyalətləri tezliklə birləşmiş, müstəqil Ermənistan ölkəsinin bir hissəsinə çevriləcəkdir. Bu vaxtdan başlayaraq Azərbaycanın sovetləşməsinə erməni siyasətçiləri çox da təəssüflənmirdilər (s. 173-174).

Bu bir daha göstərir ki, erməni liderləri gec öyrənən adamlar idi -axı, Osmanlı İmperiyasını yıxmaq üçün əvvəllər onlar bir neçə dəfə ruslarla birləşmişdilər. Hər dəfə ermənilər düşünmüşdü ki, ruslar onlara torpaq əta edəcək və onlara müstəqil ölkə olmağa imkan yaradacaqdır. Hərdəfə də rusların istəyi Osmanlı torpaqlarını özləri üçün qamarlamaq olmuşdur. Ermənilər dəfələrlə peşiman olmuşdu və bir neçə ayın içərisində Rusiyanın bircə güllə də atmadan onların ölkəsinə soxulması erməniləri yenidən peşiman etdi.

Aprelin 30-da Sovet Azərbaycanının yaydığı ultimatum ermənilərin hələ də bəslədikləri ümidlərini puça çıxartdı: "Azərbaycan Sovet Respublikasının fəhləkəndli hökuməti öz İnqilabi Komitəsi vasitəsilə sizdən ilk növbədə Qarabağ və Zəngəzur ərazisindəki hərbi hissələrinizi oradan çıxarmağınızı, ikincisi, onları öz sərhədləriniz daxilində saxlamağınızı, və üçüncüsü, ölkəniz daxilində etnik qır-ğınlara son qoymağınızı tələb edir! Əks təqdirdə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının İnqilabi Komitəsi özünü Ermənistan Respublikası ilə müharibə vəziyyətində hesab edəcəkdir. Bu ultimatuma cavab üçün üç gün vaxt verilir» (s. 186).

Ermənilərin müsəlmanları geniş surətdə qırıb-çatması haqqında hətta ruslar da bilirdi və belə hərəkətlərə son qoyulmasını tələb edirdi. Həmişə olduğu kimi, erməni quldurları danışıqlar vasitəsilə rusların tələblərini qulaqardına vurmağa çahşırdılar. Lakin bu keçmədi. "Ermənistan indi tənəzzüllə üz-üzə qalmışdı və tədbirli hərəkət etməli idi. Xalqların öz taleyini özlərinin həll etməli olduğu həmişə arzu edilsə də, həmin məqsədə çatmaq hamıya müyəssər olmur. Heç vaxt çata bilməyəcəyin xəyaldan ötrü bütün dünya ilə savaşa girmək mənasız idi. əslində barışmaq lazım idi, bu isə Ermənistana münasibətdə onun Sovet dövlətinə ilhaq olunması deməkdi» (s. 190).

Qızıl Ordu Bakitiflis dəmir yolu ilə Qarabağın dağlıq hissəsinə tərəf hərəkətə başladı. Hovanissyanın qeydlərinə əsasən bu hərbi müdaxilənin əsas məqsədi "ermənilər və müsəlmanlar arasında qarşılıqlı qırğına son qoymaq" idi (s. 195)

Azərbaycana xaincəsinə hücumu və təcavüzü erməni liderləri istiqamətləndirirdi. Əlbəttə ki, qırğınlarda hər iki tərəf günahkar idi və Sovet ordusu bu işə əncam çəkəcəkdi. Lakin Ermənistan, 1992-ci ildə Azərbaycanın Qarabağ ərazisinə xaincəsinə hücumu da daxil olmaqla, öz bəd əməllərini bu günə kimi etiraf etməmişdir. Bu dəfə erməni başkəsənləri 1920-ci ildəkinə nisbətən daha çox uğur qazanmışdır. 1992-ci ildə onlara Rusiya və onun 1 milyard dollardan artıq hərbi sursatı və avadanlığı yardım edirdi. Üstəlik, Birləşmiş Ştatlar hökuməti Ermənistana 1.4 milyard dollarlıq kömək etmişdir - bu başkəsənlər bandasına Azərbaycanın 20 faiz ərazisini tutmağa və bir milyondan artıq müsəlmam qaçqına çevirməyə yardım! Həmin qaçqınlar indi də qaçqın düşərgələrində dəhşətli şəraitdə yaşayırlar.

Sovet Ordusunun komandiri "Leninə, Stalinə və Çiçerinə tele-qram vurmuşdu ki, Qızıl Ordu təkcə Qarabağı deyil, ermənilərin ciddi müqavimətinə rast gəlmədən Ordubad-Naxçıvan-Culfa ərazisini də işğal etməyə nail olacaqdır. Müsəlmanlar Şuşanın əksər hissəsıni və Qarabağın düzənlik ərazisində yerləşən erməni kəndlərini, ermənilər isə Zəngəzurdakı müsəlman kəndlərini yandırmışdır. Ona görə də, hər iki tərəf Qızıl Ordunun müdaxiləsini qəbul etməyə meyllidir» (s. 198).

Erməni quldurları rusları salamlasa da, gürcülər "qəzəbdən qovrulurdular" (s. 201) Lakin gürcülər nə dərəcədə qəzəbli olsalar da, Qızıl Ordunun onun sərhədlərinə yaxınlaşmasının qarşısmı almaq üçün əllərində heç nə yox idi. Qızıl Ordunun müdaxiləsinə ermənilər daha uzaq məqsədləri prizmasından yanaşır, onların diktator erməni dövləti yaratmasına rusların icazə verəcəklərini düşünürdüsə, gürcülər hər şeyi daha yaxşı bilirdi. Zaman gürcülərin düzgün düşündüyünü göstərdi, çünki çox keçməmiş ruslar Gürcüstanı da, Ermənistanı da tutacaqdı.