ON DÖRDÜNCÜ FƏSİL:
QAYNAYIB-QARIŞANDA ERMƏNİLƏR TƏHLÜKƏLİ ADAMLARA ÇEVRİLİRDİ
ƏŞKARİ-ÜMUMİNİN SUALI: ƏSL HƏQİQƏTDƏ ERMƏNİLƏR KİMİN TƏRƏFİNDƏDİR?

Hovanissyan şikayətlənir ki,

Baş Şuranın Ermənistanın Osmanlı İmperiyasından aynlmalı olması haqqında bəyanatından biril sonra da həmin qəraryerinə ye-tirilməmiş qalırdı. Bu müddət ərzində isə bütün Müttəfiq qoşunlan tərxis edilmişdi, müharibə vaxtının qayğıları sosial sferada və sə-nayedə gərginlik yaratmışdı, Birləşmiş Ştatlar kənara çəkilmişdi və türk müqavimət hərəkatı özünü siyasi meydana atmışdı.

Məhz bu vəziyyətdə Müttəfiqlər hərbi müdaxilə tətbiq etmədən, çox kiçik erməni ölkəsində əksəriyyətin qəbul edəcəyi səviyyədə İrəvan respublikası və yalnız Osmanlı İmperiyasının şərq sərhədləri boyundakı yaşayış məntəqələri ilə əlaqələr yaradaraq ermənilərə öz mənəvi borclarını qaytarmaq haqqında axtanşlara başladılar. Dənizdən dənizə Ermənistan planlarını qəbul etməyən Müttəfiqlərin liderləri Türkiyə daxilində qalmış xristianların əmin-amanlığı təmin etməyə və Kilikiyada xüsusi inzibati idarəçilik yaratmağa cəhd göstərəcəkdilər. Məsələnin bu cür qoyuluşu Müttəfiqlərin 1920-ci il London konfransına meylləndiyini göstərirdi (1).

Hovanissyanın götürdüyü bu istiqamətdə bir neçə çatışmazlıq vardır.

Üç min ildən artıq bir müddətdə dövlətçiliyi olmayan, indi isə erməni reallıqlarına deyil, yalnız erməni iddialarına əsaslanaraq ermənilərin dövlət yaratmağa çalışması nəticəsində Müttəfiqlərin müstəqil Ermənistan yaratmaq qərarı qəribə görünürdü. Xüsusilə, əgərtarixin səhnəsində Ermənistan olmamışdısa, təkcə folklora əsaslanaraq Müttəfiqlərin dəstəyini qazanmaq qətiyyən bəs etmirdi. Öz oğullarını pis yola göndərməsi üçün təkcə miflərə əsaslanmaq Müttəfiqlərə qətiyyən bəs etmirdi.

Müttəfiqlərin ölüvay erməni liderlərinə kiminsə torpağını verməməsi faktı isə sanki norma idi. Hər şey bir yana, Hovanissyanın qeyd etdiyi kimi, axı Müttəfiqlər Polşa, Çexoslovakiya, Latviya, Litva, Estoniya və digər yeni "azad edilmiş" kiçik xalqların ölkələrini yaratmış və tanımışdılar. Məgər Müttəfiqlərin öz ordularını nə üçün tərxis etməməsində, başqa insanları öldürməsi haqqında düşünməyi dayandırmasında və I Dünya Müharibəsindən sonra onların öz vətənlərində fərdi, sosial və texniki problemləri haqqında fikirləşməyə başlamasında pis olan bir şey varmı?

Həmin il ərzində Müttəfiqlər öz hərbi potensialmı azaldanda cırtdan Ermənistan iki müharibə başladı və hər ikisində məğlub oldu. Əvvəlcə Gürcüstanla, sonra Azərbaycanla. Erməni rəhbərləri sübut etdilər ki, onlar xalqı idarə edə bilmirlər və başqasının torpağını onlara gümüş xonçada təqdim etməmək üçün Müttəfiqlərin hər cür əsası var idi.

Ermənilər silah gücünə öz qonşularının torpaqlarını qəsb etməyə cəhd göstərəndə Müttəfiqlərin tam hərbi qüdrəti ilə Ermənistanın quldur rəhbərlərini müdafiə etməsini Hovanissyan yaman arzulayırdı. Torpaq qamarlamaq cəhdlərində ermənilərə köməkdən imtina etmək üçün Müttəfiq liderlərinin hər cür rasional əsası var idi. Osmanlı İmperiyası daxilində azlıqda olmalarına baxmayaraq, ermənilər qiyama cəhd göstərdilər. Onlarşikayətlənirdi ki, ayrı-seçkiliyə məruz qalırlar. İndi isə onlar iddia etdikləri torpaqlarda yenə də azlıqda qalsalar da, müsəlman əksəriyyətə nəzarət etmək istəyirdilər. Bu isə "aparteid"dir, azlıq çoxluğu idarə edəndə belə deyilir. Bu vəhşi sxemin ağla batması üçün heç bir yol yoxdur, məhz buna görə də get-gedə daha çox torpaq və adam istəyən ermənilərin əsası olmayan ədalətsiz iddialarına baxmayaraq, Ermənistan ölkəsinə rədd cavabı verməsi Müttəfiqlərin müdrikliyi idi. Əks halda, bu, iyirminci əsrin ilk "aparteidi" olardı. Müttəfiqlər ermənilərin əsassız tələblərini dəstəkləməsələr də, sadəcə düzgün mühakimə yürütdülər.

Hovanissyan Fransanın Baş naziri Klementseauya müraciət edərək onun "qaynayıb-qarışmaq üçün ermənilər qorxulu xalqdır; bir qayda olaraq onlar çoxlu pul istəyir, əvəzində isə heç nə qaytarmırlar. Onlar respublikaya və ya nəsə başqa şeyə malik ola bilərlər, lakin bu məqsədlə Fransadan nəsə gözləmələri əbəsdir" sözlərinin müqabilində "Ermənistan başdanbinadan aparıcı olmuşdur" sözlərıni işlədir (s. 438) Baş nazirin sözləri əslində Müttəfiqlərin ümumi xətti idi. Ağlı başında olan hər hansı bir adam onları günahlandıra bilərmi?

Britaniyanın Xarici İşlər İdarəsi türklərə və ermənilərə aid olan müqavilə layihəsi hazırladı. Ser Edvin S. Montaqu Hindistan idarəsinə başçılıq edirdi.

0 deyirdi ki, "yeni erməni ölkəsindəki Ermənistanın vətəndaşı olması haqqında seçim aparmamış Osmanlı məntəqələrindəki əhalinin 02 əmlakmı tərk etməməsindən doğan qorxu müəyyən vaxt tələb edəcəkdir. Mənə belə bir fakt çox təhlükəli görünürki, öz milliyyətini dəyişməyi arzulamayan türklər min illər boyu yaşadıqları öz atababa ocağından qovulacaqlar…. Onlara, heç şübhəsiz, ölkədə qalmaq imkanı veriləcəkdir, lakin bütün türklərin kütlə halında əvvəlki vətəni olan Türkiyənin xarabalıqlannda yaşayacağı mənə çox mübahisəligörünür» (s. 450-451)

Fransız nümayəndə heyətinin katibi Filip Bertelot yekun vurdu:

Ermənistan yaratmağın ən böyük çətinliyi orasındadır ki, ermənilər əslində heç yerdə əksəriyyət təşkil etmirlər; onları Kilikiya kimi millətin güclü nüvəsi yaşayan ölkəyə yerləşdirmək də böyük etiraz doğurur, çünki həmin torpaqlar Ermənistandan 400 kilometrdən artıq bir məsafədə yerləşir və belə genişlikdə ermənilərin yerləşdirilməsi onların müəyyən azlıq halında Ştatlarda da yerləşdirilməsi ilə nəticələnəcəkdir. Əgər əhalinin yerləşdirilməsi haqqında belə bir dahiyanə məsləhət baş tutarsa, onlar ermənilərə düşmən olan çoxluğun nümayəndələrini seçməli olacaqlar…. Trebizonddan tutmuş Aleksandrettaya qədər torpaqlarda Böyük Ermənistan yaratmaq xülyasına qarşı reallıq və məntiq eyni dərəcədə müxalifətdədir (s. 454).

Bu fransız müşahidəsinə qarşı Hovanissyanın məntiqi və şəxsi evolyusiyası aşağıdakı kimidir: "Mənə elə gəlir ki, Bertelot Müttəfiqlərin çıxıb getməsi üçün rasional ehtiyacm təkrar olımmasım hiss edirdi» (s. 454). Əlbəttə ki, həmin fransız öz qərarını əsl seçkilərin keçiriləcəyinə inam üzərində qurmuşdu. Hovanissyan bilməli idi ki, erməni liderləri bacardıqları dərəcədə seçkiləri təxirə salırdılar, nəhayət, seçki keçirməyə məcbur ediləndə onlar özlərini elə mahirtoxucu kimi apardılar ki, bütün nəzarət onların öz əllərinə keçdi. Güman ki, quldur erməni liderləri Kilikiyanı ələ keçirsəydilər məhz belə hərəkət edəcəklərini planlaşdırmışdılar və bu işdə Müttəfiq qoşunlarının onları müdafiə etməsini arzulayırdılar. Əgərseçki keçirməyə məcburolunacaqdılar-sa, fırıldaq yolu ilə seçki keçirmək onların peşəsi idi.

Başqa cəbhədə isə "ermənilər ruslarla dostluğa ümid bəsləyir, Rusiyanın erməni əyalətlərinin Rusiyanın siyasi, ərazi və iqtisadi qüdrətini azaltmayacağı şərti ilə birləşmiş erməni dövlətinin həmin ölkə ilə ümumi əməkdaşlığı əsas məqsəd kimi götürülürdü. Belə oldu ki, Ümumrusiya fraksiyalarının başçısı öz rəğbətini ifadə etsə də, müstəqil erməni cəmiyyətini çox az adam dəstəklədi» (s. 468).

Rusiya vətəndaş müharibəsinin hər bir tərəfində muzdlu erməni agentlərinin intensiv iş aparmasına baxmayaraq, şüuraltı məntiq onlara diktə edəcəkdi ki, haçansa qurulmuş rus hökuməti 400 ildən ar-tıq bir müddətdə ərazisinin bir hissəsi olmuş heç bir milli quruma bir qarış da torpaq bağışlamamışdır, qalmışdı bir qrup quldur dəstəsinə bağışlayaydı.

Ermənirus ilişkiləri Zaqafqaziya ölkələri arasında münasibətləri mürəkkəbləşdirir, Britaniya dairələrində şübhə toxumu səpirdi» (s. 478) Digər müttəfiqlərdə də şübhə var idi. Buna baxmayaraq, bu quldur ermənilər başa düşə bilmirdilər ki, Müttəfiqlər nə üçün başqalarının dənizdən dənizə olan torpaqlarını onlara verməyəcək və həmin əraziyə nəzarət üçün qoşun göndərməyəcəkdi. Rusiyadakı vətəndaş müharibəsinin şübhəli tərzdə uzanması başa çatmayanadək Müttəfiqlər Zaqafqaziya respublikalarını tanımağı təxirə salmışdılar. (s. 482).

1920-ci ildə Rusiyadakı Ağqvardiyaçı qoşunlar geri çəkilirdi. Müttəfiqlərə qərar çıxarmağa təsir göstərilirdi ki, "Qafqazı bolşevızın əleyhinə istehkama çevirməyə cəhd etsinlər, və ya etməsinlər. Oliver Uordrop xəbərdarlıq edirdi ki, yalnız yerli respublikaları tanımaq və onlara həm maddi, həm də mənəvi kömək göstərmək yolu ilə bol-şeviklərin yenidən Zaqafqaziyaya dönüşünün, sonra isə "onların inadının Persiyada və Zaqafqaziyada və digər yerlərdə yayılmasının" qarşısı alına bilər» (s. 499).

Qafqaz respublikalarının dünya dövlətləri tərəfindən tanınınasının özülü və yeganə səbəbi bu idi. "Yanvarın 10-da Parisdə görüşən Xarici İşlər Nazirlikləri Şurası Gürcüstan və Azərbaycanı tanımaq haqqında dərhal qərar verdi» (s. 501).

Bolşeviklərlə üz-üzə dayanmalarına baxmayaraq, Müttəfiqlər Ermənistanı tanımaq üçün də de-fakto ehtiyat saxlamışdılar.

Həm Gürcüstan, həm də Azərbaycan özlərinin dünya birliyi tərəfindən qəbul edilməsini de-fakto millətlər kimi bayram etdi. "Bir saatın içində Gürcüstanın paytaxtı bayraqlar və xalçalarla bəzədildi, zavod-fabriklər, idarələr və mağazalar bağlandı, sevinc içərisində olan nümayişçilər nəqliyyatın hərəkətini dayandırdılar" (s. 501). Çıxışlar edildi və yanvarın 13-ü milli bayram elan olundu.

"Yanvarın 13-də Azərbaycanda Baş nazir Nəsib bəy Usubbəyov öz xalqına müraciət edərək ölkənin "inkişaf etmiş millətlər" aüəsinə qəbul edildiyi xəbərini verdi. Azərbaycanın rəsmi bayramı növbəti gün səhər tezdən Təzə Pir məscidində dini dualardan başlayaraq müsəlman fəhlələrinin Şəhər Zalında şadyanahğı ilə davam etdi. Orada müsavatçı natiqlər müsəlman siyasi intibahmm yaranmasını alqışlayaraq dünyada ilk Müsəlman Respublikasının nailiyyətlərindən danışdılar» (s. 502).

"Xarici İşlər naziri Fətəli Xan Xoyski milli müstəqillik uğrunda döyüşlərdə keçmiş son on səkkiz ayı təsvir edərək rəsmi tanınınanı təkcə Azərbaycan xalqı üçün deyil, bütün "türk birliyi" üçün qələbə kimi xarakterizə etdi» (s. 502).

Deməyə ehtiyac yoxdur ki, Rusiyanın hər bir küncbucağında iş aparmaqla başları qarışmış erməni liderləri bir ölkə kimi de-fakto tanınınamalarından bərk dilxor idilər. Buna baxmayaraq, bu quldur ermənilər imkan taparaq, şlyapalarını əllərinə götürüb tanınınaq üçün iş aparmağa yollandılar. «Ümumi ədalət" axtaran Avetis Ahoronyan və Boğos Noubar yanvarın 17-də Britaniya nümayəndə heyətinə və sülh konfransına gileylərini bildirdilər ki, Müttəfiqlərin uzun çəkən sükutu Ermənistan Respublikasına düşmən olan elementlərin cəsarətə gəlməsinə səbəb olmuşdur». Rusiyadakı vətəndaş müharibəsinin hər tərəfi ilə iş qurmağa cəhd göstərən bu cırtdan diktatorlar vəd edirdilər ki, "əgər Müttəfiqlər hərbi yardım göstərsələr, Ermənistan hökuməti Gürcüstan və Azərbaycanla birləşərək bolşevik işğalmın qarşısmı alacaqd.ır» (s. 511) Bir neçə ayın ərzində bunun Ermənistanın ən yekə "böyük yalanı" olması sübut edildi.

Ermənistanın axırda tanmması faktını Hovanissyan bu cür izah etməyə cəhd göstərir:

Gürcüstan və Azərbaycanın əvvəlcə tanınınası müəyyən çətinliklər yaratmışdı. Ermənistanı silahlandırmaq və bolşevizm əleyhinə Qafqazda sipərə əlavə etmək planlaşdınlarkən onun tanınınaması absurd görünürdü. Nəticədə, yanvann 19-da Kurzon Ermənistanın tanmmasının təxirə salınınası haqqında qərara bir də baxılmasını Baş Şuraya təklif etdi. İndi mövcud olan respublikanın keçmiş Rus İmperiyasının bir hissəsi olmasına baxmayaraq, onlar Qafqazın müdafiəsinə köməyə hazır olduqlarını bildirirdilər. Heç bir etiraz olmadığından, konfrans "tanınınanın həmin ölkənin indiki sərhədlərıni təsbit etməməsi şərti ilə Ermənistan Respublikasının de-fakto dövlət kimi tanınınası haqqında qərar çıxarmağa"razı oldu. Belə gəlişi gözəl olmayan yolla Ermənistan Respublikası nəhayət öz tanınmasını təmin etdi (s. 512).

Adi sözlərlə deyilsə, Ermənistan "təsadüfən" ölkəyə çevrildi. Erməni quldur diktatorlarının iddialarına qulaq asanda isə bu "təsadüfi" tanmmanın sanki yer üzünün ən möhtəşəm hadisəsi olduğunu düşünürsən.

"Avetik Şəkiyan Parlament binasının eyvanmdan toplaşmış sakinləri salamladı və bu tarixi günü mümkün etmiş ordunu və xalqı təriflədi» (s. 512). Bu, erməni liderləri tərəfindən işlədilən ictimai münasibətlər silahı olacaqdı.

….Hökumət evi qarşısında kütlənin sevimlisi olan Daxili İşlər naziri Abraham Gialxhəmədənyan Ermənistanı ürəyi İrəvanda, əlləri Aleksandropolda, başı Qarabağda, ayaqlan isə Diyarbəkr və Qara dənizdə olan nəhəngə bənzətdi. Həmin əjdaha əsrlər boyu yatmışdı və hətta bəziləri təəccüblənirdi ki, o, hələ də sağdırmı: Lakin biz bilirik ki, onun ürəyi heç vaxt döyünməkdən qalmamış, əlləri isə işdən heç vaxt soyumamışdır. Bu gün Müttəfiqlər həmin faktı başa düşdülər və biz bilirik ki, tezliklə həmin nəhəng titan öz başını tərpədəcək, ayaqlarını uzadacaq və düz dayanacaqdır (s. 513).

Bir neçə ayın içində həmin "titan" öz başını qaldırdı, ayaqlarını üzatdı və düz dayandı ki, əl altdan iş görərək, bircə güllə də atmadan Sovet İttifaqı ilə birləşsin. Bu erməni quldurlarının nə edəcəklərindən qorxmaq üçün Müttəfiqlərin hər cür əsası vardı, çünki de-fak- H to tanınınaqlarına baxmayaraq, bu qatillər öz qonşularının torpaqlarını işğal etmək haqqında danışmağa başladılar.

1920-ci ildə erməni qəzetləri bütün erməni xalqı üçün çap olunac-aqları zaman haqqında şellənirdilər:

Müttəfiqlərin gecikmiş şəfqəti nə erməni diplomatik cəhdlərinə, nə də erməni fəhləkəndlilərinin arzulanna təsir göstərmişdir; bu, yalnız Müttəfiqlərin Sovet Rusiyası ətrafında qurduqlan sanitar kordonunun bir budağı idi. "Şəfqət" göstərilməsinin yolu erməni xalqı üçün elə məşəqqətli oldu ki, azadlıq haqqında onların bütün bəyanatlarından sonra Müttəfiqlər öz tanımalarını "mövcud olan ölkə"ilə məhdudlaşdırdılar; sanki erməniləri birləşmiş və müstəqil bir millət kimi nəzərə almamaq mümkün idi (s. 514).

Ermənistan Parlamentinin vitseprezidenti Levon Şant bəyan etdi ki, "millət öz başlıca ehtiyatlarını işə salmalı və döyüşü başa çatdırmalıdır ki, "Türkiyə Ermənistanmm bizim olmasına" şübhə yeri qalmasın". Karo Sassuni əlavə etdi ki, "taleyin birinci olaraq Ararat dağının kölgəsində yaşayan ermənilərin üzünə güldüyünü Qərbi ermənilər yaxşı bilirlər. Qərb erməniləri döyüş meydanlarında öz qanlarını Şərq ermənilərinin qanı ilə qarışdırmışlar və indi xəbərdardırlar ki, hazırki süni sərhədlər tezliklə aradan götürüləcəkdir» (s. 515) Bu gün dünya adi bir səbəb üzündən Ermənistanın real təhlükəsi ilə üzləşir: Ermənistan Rusiya ilə sazişlər bağlamış və hərbi bazalar yaratmaq üçün rusları öz ölkələrinə dəvət etmişlər. Və bu gün rus qoşunları orada yerləşdirilmişdir. 1992-ci ildə həmin bu Rusiyanın hərbi köməyi ilə ermənilər Qarabağı ələ keçirmək üçün qəflətən Azərbaycana hücum etdilər. Onlar hələ 1920-ci ildə geri qayıdacaqlarını bəyan etmişdilər.

Həmişəyaşar təhlükə orasındadır ki, "Türkiyə Ermənistanım" zorla "birləşmiş" Ermənistana qatmaq üçün Ermənistan Türkiyəyə hücum edəcəkdir. Bu da hələ 1920-ci ildə vəd edilmişdi. Rusiyanın Ermənistanla müqaviləsi vardır və o bu qatillər bandasını müdafiə etməli olacaqdır. Türkiyə isə Avropa və Birləşmiş Ştatlarla NATO müttəfiqidir. Soyuq müharibənin uzun illəri ərzində Türkiyə Rusiyanın əleyhinə Amerikanın sadiq və etibarlı dostu olmuşdur. Aydmdır ki, rusların müdafiə etdiyi Ermənistan Türkiyəyə hücum edərsə, Amerika öz köməyi ilə gələcəkdir. Avropa müttəfiqlərinin Ermənistanı yanvarda "de-fakto" tanımalarına baxmayaraq, "yalnız 1920-ci il aprelin 23-də Birləşmiş Ştatlar Ermənistanı tanıma istiqamıtində tədbirləri genişləndirdi və nəhayət, növbəti ilin əvvəllərində rəsmən tanıdı» (s. 519).

Birləşmiş Ştatların Ermənistanın statusunu hətta de-fakto tanimamasında göstərdiyi müdrikliyə şübhələnməsi üçün bir neçə əsaslı səbəbi vardı. Bir neçə ayın içində Amerika rəsmiləri ərazilərə belə status vermələrinə peşiman ola bilərdilər. Ermənistanın "de-fakto" ölkəyə çevrilməsi çox çəkdi və Dronun erməni quldur dəstələri Zəngəzurda terror rejimi qurdular (s. 519). Zaqafqaziyada Britaniyanın Baş komissarı Con Oliver Uardrop qeyd edirdi ki, yeni erməni dövləti "ordu birləşməsini yanvarın 24-də iyirmi dörd müsəlman yaşayış məntəqəsinə hücuma göndərmişdir". Uordrop xəbərdar edirdi ki, əgər qoşunlar və artileriya Zəngəzurdan dərhal çıxarılaraq intizama tabe edilməsə, o öz ölkəsinə "Ermənistana rəğbət və hər cür yardımı dayandırmağı" tövsiyə edəcəkdir. Çünki "Müttəfiqlərin məsləhətlərinə Ermənistanın əməl etməməsi dözülməzdir" (s. 520).

Bütün bunlar Avropa müttəfiqlərinin Ermənistanın ölkə statusunu de-fakto tanımasından cəmi dörd gün sonra baş vermişdi. Əfkari-ümuminin fikrinə əsasən deyə bilərəm ki, Ermənistan tamamilə irqçi və etnik ölkə olmuşdur və indi də elədir. O, əlindən gələn hər şeyi etmişdir ki, yalnız Allaha inancları ermənilərinkindən fərqləndiyinə görə müsəlman dünyasını qırıb-çatsın. Haçansa faktiki status alan Ermənistan liderləri dünyanın hər bir güşəsindəki muzdlu agentlərinə təlimatlar göndərərək mümkün olan hər bir mənbədən pul qoparmaq kampaniyasına başlamağı tapşırdılar.

Стр.| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |